Moduł 1 · Czym jest syndrom oszusta
Syndrom oszusta: co to jest i czego to nie jest
Po tej lekcji wyjaśnisz własnymi słowami, czym jest syndrom oszusta, skąd pochodzi to określenie i dlaczego nie jest diagnozą medyczną.
Skąd wzięło się to określenie
W 1978 roku amerykańskie psycholożki Pauline Clance i Suzanne Imes opublikowały w czasopiśmie „Psychotherapy: Theory, Research & Practice” artykuł o „zjawisku oszusta” (ang. impostor phenomenon). Opisały w nim doświadczenie osób, które mimo wyraźnych osiągnięć uważają, że w gruncie rzeczy nie są tak zdolne, jak sądzą inni, i że oszukały otoczenie. Autorki pracowały wtedy z ponad 150 odnoszącymi sukcesy kobietami: z doktoratami, uznanymi zawodowo, wyróżniającymi się studentkami. Napisały, że kolejne osiągnięcia nie zmieniały tego przekonania.
Późniejsze badania pokazały, że takie odczucia opisują zarówno kobiety, jak i mężczyźni, w różnym wieku i w wielu zawodach. Przegląd systematyczny Bravaty i współpracowników z 2020 roku objął 62 badania na ponad 14 tysiącach uczestników. Odsetek osób z poczuciem bycia oszustem wahał się w nich od 9 do 82 procent, głównie w zależności od narzędzia i progu, którego użyto. Dlatego każdą pojedynczą liczbę typu „tyle procent ludzi tak ma” traktuj ostrożnie: zależy od tego, jak i kogo zmierzono.
Zamiennie funkcjonują nazwy: zjawisko oszusta, syndrom oszusta, poczucie fałszywości. Kurs używa określenia „syndrom oszusta”, bo tak najczęściej szukają go Polacy.
Czego syndrom oszusta nie jest
To nie jest diagnoza. Według przeglądu Bravaty i in. nie ma go w klasyfikacji DSM-5 ani w ICD-10, więc lekarz ani psycholog nie „rozpoznaje” go tak jak depresji czy zaburzeń lękowych. To opisywany w psychologii wzorzec myślenia, nie choroba. Ten sam przegląd odnotowuje, że poczucie bycia oszustem często współwystępuje z lękiem i obniżonym nastrojem, dlatego w lekcji 8.3 omawiamy, kiedy szukać pomocy specjalisty.
To także nie jest zwykła skromność ani zdrowa wątpliwość. Skromna osoba mówi „zrobiliśmy to razem” i wierzy w swój udział. Osoba z syndromem oszusta słyszy od przełożonego, że projekt się udał, i myśli: „po prostu miałam szczęście, następnym razem się wyda”. Nie jest to też dowód, że naprawdę brakuje Ci kompetencji. Czasem luka w wiedzy jest realna i wtedy pomaga nauka. Odróżnianie jednego od drugiego to temat modułu 4.
Materiał edukacyjny, nie zastępuje konsultacji z psychologiem lub lekarzem. Kurs niczego nie diagnozuje i nie obiecuje, że poczucie bycia oszustem zniknie.
Robocze zestawienie kursu, nie narzędzie diagnostyczne.
Trzy elementy, które się powtarzają
W opisach wzorca wracają trzy rzeczy. Po pierwsze, istnieją obiektywne dowody sukcesu: wyniki, pozytywne oceny, awans. Po drugie, osoba tłumaczy je czynnikami, które nie mówią nic o jej umiejętnościach, na przykład szczęściem, dobrym zespołem albo tym, że „oni się jeszcze nie zorientowali”. Po trzecie, pojawia się lęk przed zdemaskowaniem, który wpływa na decyzje: kto go ma, częściej odkłada ważne zadania albo przygotowuje się daleko ponad potrzebę.
Kiedy te trzy elementy występują razem i wracają przez dłuższy czas, warto się im przyjrzeć. Pojedynczy gorszy dzień przed ważną prezentacją niczego jeszcze nie znaczy.
Ćwiczenia ze wszystkich lekcji kursu są też zebrane w zeszycie do wydruku: zeszyt ćwiczeń (PDF). Na końcu zeszytu są przykładowe rozwiązania, zajrzyj do nich dopiero po własnej próbie.
Najważniejsze w 3 punktach
- Syndrom oszusta to opisywany w psychologii wzorzec myślenia, który po raz pierwszy opisały Clance i Imes w 1978 roku. Nie ma go w DSM-5 ani w ICD-10.
- Wzorzec tworzą trzy elementy: obiektywne dowody sukcesu, tłumaczenie ich szczęściem lub pomyłką oraz lęk przed zdemaskowaniem.
- Częstość występowania zależy od narzędzia i grupy (od 9 do 82 procent w przeglądzie z 2020 roku), więc pojedyncze liczby z internetu traktuj z ostrożnością.
Źródła
- Clance P. R., Imes S. A., The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention, Psychotherapy: Theory, Research & Practice 15(3), 1978, s. 241-247, https://doi.org/10.1037/h0086006
- Bravata D. M. i in., Prevalence, Predictors, and Treatment of Impostor Syndrome: a Systematic Review, Journal of General Internal Medicine 35(4), 2020, s. 1252-1275, https://doi.org/10.1007/s11606-019-05364-1
- Postacie i sytuacje w ćwiczeniu są fikcyjne.