Wypalenie zawodowe nauczyciela: trzy wymiary i czego to pojęcie nie oznacza

Po tej lekcji nazwiesz trzy wymiary wypalenia zawodowego według definicji WHO i odróżnisz je od zwykłego zmęczenia po trudnym tygodniu.

W połowie listopada Beata, nauczycielka polskiego z Radomia, łapie się na tym, że czyta wypracowania bez żadnej reakcji. Kiedyś pisała na marginesach długie komentarze. Teraz stawia ocenę i sięga po następny zeszyt. Nie jest chora, nie ma zwolnienia, chodzi do pracy. Mimo to coś się zmieniło i ona o tym wie.

Co mówi definicja

Światowa Organizacja Zdrowia w klasyfikacji ICD-11 opisała wypalenie zawodowe jako zespół wynikający z przewlekłego stresu w miejscu pracy, który nie został skutecznie opanowany. WHO wyraźnie zaznacza, że to zjawisko zawodowe i że nie klasyfikuje go jako choroby. Odnosi się wyłącznie do pracy: o wypaleniu nie mówimy w odniesieniu do życia prywatnego, rodziny czy wolnego czasu.

Definicja wymienia trzy wymiary. Pierwszy to poczucie wyczerpania energii: rano brakuje sił na to, co dawniej było rutyną. Drugi to narastający dystans do pracy, czasem z negatywizmem lub cynizmem: uczniowie, rodzice i własne lekcje zaczynają irytować albo przestają obchodzić. Trzeci to obniżone poczucie skuteczności zawodowej: masz wrażenie, że cokolwiek zrobisz, i tak nic z tego nie wyjdzie.

Czego to pojęcie nie oznacza

Wypalenie nie jest diagnozą lekarską ani słabością charakteru. Nie jest też synonimem słowa "stres": stres może trwać tydzień przed radą klasyfikacyjną i minąć. Wypalenie ma w definicji przewlekłość, czyli miesiące, w których napięcie nie schodzi, bo nic się w pracy nie zmienia.

Nie jest też dowodem, że wybrałaś lub wybrałeś zły zawód. Wiele osób wypala się właśnie w zawodach, które lubią i w które wkładają dużo siebie. Często przy dużym zaangażowaniu praca wymaga więcej, niż można dać, i nikt tego nie wyrównuje.

Wreszcie słowo "wypalenie" nie zastępuje rozpoznania lekarskiego. Podobne objawy mogą dawać zaburzenia snu, depresja, problemy z tarczycą czy anemia. Ocenić to może lekarz lub psycholog; w tej lekcji uczysz się nazywać własne doświadczenie, nie stawiać sobie diagnozy. Kurs nie zastępuje lekarza ani psychologa.

W rozmowach w pokoju nauczycielskim słowo "wypalenie" pada często i bywa używane na wyrost: ktoś po dwóch trudnych dniach mówi, że jest wypalony. Taka rozmowa nie jest błędem, ale warto wiedzieć, że definicja WHO mówi o czymś innym niż chwilowy kryzys. Po drugiej stronie stoi pomyłka odwrotna: "przecież inni mają gorzej, więc ja nie mam prawa tak się czuć". Porównywanie się z cudzym zmęczeniem niczego nie mierzy. Pytanie brzmi, czy Twoje objawy trwają miesiącami i czy wpływają na to, jak pracujesz.

Dlaczego nauczyciele są w grupie narażenia

Praca nauczyciela to codzienny kontakt z kilkudziesięcioma osobami naraz, praca emocjonalna (spokój mimo własnego złego dnia), odpowiedzialność za cudze dzieci i dokumentacja, której nikt nie widzi. Do tego dochodzi brak wpływu na wiele decyzji: plan lekcji, liczebność klasy, zmiany w przepisach. Do każdego z tych źródeł wrócimy w module 3. Na razie wystarczy, że wiesz: zmęczenie takim zawodem ma realne przyczyny.

Najważniejsze w 3 punktach

1. WHO opisuje wypalenie jako zjawisko zawodowe wynikające z przewlekłego stresu w pracy, który nie został skutecznie opanowany. Nie klasyfikuje go jako choroby.
2. Trzy wymiary to wyczerpanie, dystans lub cynizm wobec pracy i obniżone poczucie skuteczności.
3. Samo słowo "wypalenie" nie jest diagnozą; przy długo utrzymujących się objawach rozmowa z lekarzem lub psychologiem jest zwykłym, rozsądnym krokiem.

Źródła

• World Health Organization, "Burn-out an occupational phenomenon: International Classification of Diseases", komunikat z 28 maja 2019 r. (ICD-11).
• Postać w przykładzie jest fikcyjna.