Ochrona sygnalistów to dziś obowiązek wielu pracodawców, nie tylko temat z dyrektywy UE. Ustawa z 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów mówi, kiedy firma musi mieć procedurę zgłoszeń wewnętrznych, co ma w niej być, jak przyjmować zgłoszenie i czego nie wolno zrobić osobie, która zgłasza. Poniżej jest kolejność kroków, w której warto to uporządkować. Całość rozwija kurs Sygnaliści i ochrona zgłaszających, który jest w abonamencie VITA.
To materiał edukacyjny, nie porada prawna. Nie zastępuje prawnika. O konkretnej sytuacji firmy zdecyduje analiza jej stanu faktycznego.
Kogo dotyczy ochrona sygnalistów
Sygnalistą jest osoba fizyczna, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą (art. 4). Liczy się kontekst pracy, a nie rodzaj umowy: sygnalistą może być pracownik, osoba na zleceniu, przedsiębiorca współpracujący w modelu B2B, stażysta, wolontariusz, wspólnik czy członek zarządu. Ochrona obejmuje też osoby, które pomagają w zgłoszeniu, i osoby z nim powiązane.
Nie każda sprawa mieści się w ustawie. Naruszenie prawa musi dotyczyć jednej z dziedzin z art. 3, na przykład korupcji, zamówień publicznych, ochrony środowiska, bezpieczeństwa produktów, ochrony konsumentów czy ochrony danych osobowych. Skarga na to, że kolega wychodzi wcześniej z pracy, to sprawa porządkowa, a nie zgłoszenie z ustawy. Sygnalista nie musi mieć racji. Musi mieć uzasadnione podstawy sądzić, że informacja jest prawdziwa i dotyczy naruszenia.
Czy firma musi mieć procedurę zgłoszeń wewnętrznych
Obowiązek ma podmiot prawny, na rzecz którego według stanu na 1 stycznia lub 1 lipca wykonuje pracę zarobkową co najmniej 50 osób (art. 23 ust. 1). Pracowników liczy się w przeliczeniu na pełne etaty, a do tego dochodzą osoby pracujące za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, jeśli nie zatrudniają do tej pracy innych osób. Próg nie dotyczy części podmiotów z sektorów regulowanych, na przykład finansowego, i one muszą mieć procedurę niezależnie od liczby osób. Podmioty poniżej progu mogą ustalić procedurę dobrowolnie.
Przykład fikcyjny: firma produkcyjna z Lublina ma 38 pracowników na etatach i 15 osób na zleceniu lub B2B. Po policzeniu według art. 23 przekracza próg, więc procedura nie jest już opcją. Ustalenie, czy Twoja firma ma obowiązek, warto skonsultować z prawnikiem.
Co musi zawierać procedura
Art. 25 ust. 1 to gotowa lista kontrolna. Procedura określa m.in. kto przyjmuje zgłoszenia, jak można je przekazać, kto bezstronnie prowadzi działania następcze, jak traktować zgłoszenia anonimowe, że przyjęcie zgłoszenia potwierdzasz w 7 dni, że działania prowadzisz z należytą starannością i że informację zwrotną przekazujesz najpóźniej w 3 miesiące. Musi też zawierać informację o zgłoszeniach zewnętrznych do Rzecznika Praw Obywatelskich i organów publicznych.
Kanał zgłoszeń ma umożliwiać zgłoszenie ustne lub pisemne i chronić poufność. Ogólna skrzynka działu kadr albo firmowy czat zwykle tego nie zapewniają. Procedurę ustala się po konsultacjach ze związkami zawodowymi albo z przedstawicielami osób świadczących pracę, a wchodzi w życie po 7 dniach od podania jej do wiadomości (art. 24). Jeśli korzystasz z zewnętrznej platformy, potrzebujesz umowy, ale odpowiedzialność za poufność i działania następcze zostaje po stronie firmy.
Przyjęcie zgłoszenia, rejestr i poufność
Po wpłynięciu zgłoszenia liczą się pierwsze dni: zabezpieczenie treści w kanale z ograniczonym dostępem, sprawdzenie konfliktu interesów, ocena pilności i potwierdzenie w 7 dni. Każdy podmiot z procedurą prowadzi rejestr zgłoszeń wewnętrznych, a dane z rejestru przechowuje się 3 lata po końcu roku kalendarzowego, w którym zakończono działania następcze (art. 29).
Tożsamość sygnalisty jest poufna i do zgłoszeń mogą mieć dostęp wyłącznie osoby z pisemnym upoważnieniem (art. 8 i art. 27). Bezprawne ujawnienie tożsamości jest przestępstwem. Pomaga tu porządek w danych osobowych, o którym przeczytasz w kursie RODO w praktyce biznesowej.
Zakaz odwetu i ciężar dowodu
Wobec sygnalisty nie wolno podejmować odwetu ani prób lub gróźb odwetu (art. 11). Katalog działań odwetowych dla pracowników jest otwarty i obejmuje m.in. wypowiedzenie, obniżenie wynagrodzenia, wstrzymanie awansu czy zmianę warunków pracy (art. 12). Najważniejsza zasada praktyczna: to pracodawca musi wykazać, że jego decyzja nie była odwetem (art. 12 ust. 3). Każda decyzja kadrowa wobec osoby, która zgłosiła naruszenie, powinna mieć udokumentowane przyczyny niezwiązane ze zgłoszeniem. To nie znaczy, że sygnalisty nie można nigdy ocenić krytycznie. Trzeba to uzasadnić faktami.
Sygnalista może też zgłosić sprawę od razu na zewnątrz, do RPO albo organu publicznego, bez wcześniejszego zgłoszenia w firmie (art. 30). Procedura może zachęcać do kanału wewnętrznego, ale nie może tego nakazywać.
Sygnał a mobbing: nie mieszaj ścieżek
Skargi na zachowanie przełożonego często trafiają do tej samej skrzynki, ale to dwie różne ścieżki. Zgłoszenie naruszenia prawa z art. 3 prowadzisz według procedury sygnalistów. Skargę na mobbing lub nierówne traktowanie prowadzisz według procedury antymobbingowej, o której jest kurs Mobbing i dyskryminacja w pracy: obowiązki pracodawcy. Jedno zgłoszenie może uruchomić obie, więc procedura powinna mówić, kto rozstrzyga, którą ścieżkę wybrać. Szersze tło compliance daje kurs Compliance od podstaw.
Od czego zacząć w firmie
Zacznij od policzenia osób według art. 23, potem spisz dziedziny z art. 3 typowe dla Twojej branży i napisz szkic procedury według ośmiu elementów z art. 25. Zaplanuj konsultacje, kanał, upoważnienia i rejestr, a na końcu przeszkol kierowników, bo to do nich pracownicy przychodzą najpierw. W kursie Sygnaliści i ochrona zgłaszających masz gotowy projekt końcowy: diagnozę, szkic procedury, plan wdrożenia i studium przypadku. Dla zespołów jest pakiet od 5 osób z raportem dla HR: VITA dla firm. Pełny program i egzamin sprawdzisz na stronie kursu o sygnalistach.
Najczęstsze pytania
Od kiedy obowiązuje ochrona sygnalistów? Ustawa z 14 czerwca 2024 r. obowiązuje, a poszczególne części weszły w życie w różnych terminach. Który obowiązek dotyczy Twojej firmy dziś, sprawdź z prawnikiem na podstawie tekstu ustawy.
Czy każda firma musi mieć procedurę zgłoszeń? Nie. Co do zasady obowiązek dotyczy podmiotów, na rzecz których pracuje co najmniej 50 osób według stanu na 1 stycznia lub 1 lipca, z wyjątkami dla części sektorów regulowanych.
Co musi być w procedurze zgłoszeń wewnętrznych? Osiem elementów z art. 25 ust. 1, w tym potwierdzenie przyjęcia w 7 dni i informację zwrotną w 3 miesiące, oraz informację o zgłoszeniach zewnętrznych.
Kto jest sygnalistą w firmie? Osoba, która zgłasza naruszenie prawa uzyskane w kontekście pracy, niezależnie od rodzaju umowy: pracownik, zleceniobiorca, współpracownik B2B, stażysta czy wspólnik.