Najczęstsze zagrożenia: phishing, oszustwa i ransomware

Po tej lekcji nazwiesz cztery zagrożenia, z którymi pracownik biurowy styka się najczęściej, i wyjaśnisz, dlaczego przestępcy celują w ludzi, a nie tylko w systemy.

Przez cały kurs towarzyszy Ci jeden przykład. Agata pracuje w dziale księgowości firmy transportowej z Poznania, która zatrudnia około 40 osób. Firma nie ma własnego działu IT: komputerami opiekuje się zewnętrzny informatyk, pan Marek, który bywa w biurze raz w tygodniu. Agata codziennie otwiera faktury od przewoźników, odbiera telefony od klientów i zleca przelewy. Właśnie dlatego jest dla oszustów ciekawszym celem niż serwer w szafie.

Dlaczego atakujący zaczynają od człowieka

Zabezpieczenia techniczne, takie jak filtr poczty czy program antywirusowy, zatrzymują wiele ataków, ale nie wszystkie. Oszust nie musi łamać zabezpieczeń, jeśli przekona pracownika, żeby sam otworzył plik, wpisał hasło na fałszywej stronie albo zatwierdził przelew. CERT Polska ujmuje to wprost w poradniku o fałszywych prośbach o przelew: przestępcy wykorzystują zaufanie, chęć pomocy lub presję czasu i liczą na to, że zapłacisz, zanim sprawdzisz, kto się z Tobą kontaktuje.

Skalę widać w danych. W raporcie rocznym za 2025 rok CERT Polska podaje, że zarejestrował 260 783 incydenty, z czego 97% stanowiły oszustwa komputerowe, a sam phishing, czyli wyłudzanie danych logowania, to 78 391 incydentów (30% wszystkich). Europejska agencja ENISA w raporcie Threat Landscape 2026 opisuje podobny obraz w całej Unii: wśród technik socjotechnicznych w zbadanych incydentach phishing odpowiadał za 77,8% przypadków.

Cztery zagrożenia, które musisz znać

Opracowanie na podstawie poradników CERT Polska i raportu rocznego CERT Polska 2025.

Phishing to wiadomość, która udaje zaufanego nadawcę i namawia do kliknięcia w link, podania danych albo zainstalowania aplikacji. Może przyjść e-mailem, SMS-em (mówi się wtedy o smishingu), przez komunikator albo telefonicznie (vishing). ENISA wymienia też phishing z kodem QR. Najczęstsze w Polsce motywy to według CERT Polska podszywanie się pod serwisy sprzedażowe i dostawców poczty.

Fałszywa prośba o przelew to wariant, w którym nie chodzi o hasło, tylko od razu o pieniądze. Typowe scenariusze to „zmiana numeru rachunku” od dostawcy, faktura z innym kontem niż zwykle albo pilne polecenie rzekomo od prezesa. CERT Polska radzi: nawet jeśli spodziewasz się faktury, sprawdź numer konta, a gdy jest inny niż zwykle, potwierdź go telefonicznie na znany Ci numer.

Złośliwy załącznik wygląda jak faktura, potwierdzenie zamówienia albo pismo z urzędu. Po otwarciu może uruchomić program, który wykrada dane albo szyfruje pliki i żąda okupu (ransomware). CERT Polska odnotował w 2025 roku 179 ataków ransomware, więcej niż w rekordowym dotąd 2023 roku, a większość zgłosiły podmioty prywatne.

Przejęte hasło to skutek wycieków. Przestępcy sprawdzają, czy hasło wykradzione z jednego serwisu działa w innych. Jeśli Agata używa tego samego hasła do sklepu internetowego i do poczty firmowej, wyciek ze sklepu otwiera drogę do firmowej skrzynki.

Jak to wygląda w praktyce: jeden dzień Agaty

We wtorek rano Agata dostaje trzy wiadomości. Pierwsza to SMS: „Twoja paczka czeka, dopłać 2,99 zł”, z linkiem. Druga to e-mail od „stałego przewoźnika” z informacją o nowym numerze konta i prośbą o opłacenie zaległej faktury na 18 400 zł jeszcze dziś. Trzecia to wiadomość od „prezesa”, wysłana z prywatnego adresu: „Jestem na spotkaniu, nie mogę rozmawiać. Potrzebuję pilnie Twojej pomocy w poufnej sprawie”.

Każda z tych wiadomości gra na innym odruchu: chęci szybkiego załatwienia drobnej sprawy, obowiązkowości wobec dostawcy i posłuszeństwie wobec przełożonego. Żadna nie wymaga od przestępcy znajomości systemów firmy. Wystarczy, że Agata zareaguje odruchowo. W kolejnej lekcji nauczysz się sprawdzać takie wiadomości krok po kroku.

Co jest Twoją rolą, a co rolą firmy

Pracownik nie musi znać się na budowie złośliwego oprogramowania ani konfigurować serwerów. Jego zadanie jest prostsze i ważniejsze: rozpoznać sygnały ostrzegawcze, nie wykonywać podejrzanych poleceń i szybko zgłosić wątpliwość wyznaczonej osobie. Firma odpowiada za filtry poczty, kopie zapasowe, aktualizacje i procedury. Te dwie warstwy działają tylko razem.

W firmach objętych ustawą o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa edukacja personelu i zasady cyberhigieny są obowiązkiem prawnym. Po nowelizacji, która weszła w życie 3 kwietnia 2026 roku, ustawa wymienia je wśród środków, które podmiot kluczowy lub ważny musi zapewnić. Firma Agaty prawdopodobnie nie jest takim podmiotem, ale te same zasady chronią ją równie dobrze.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Najczęstsze ataki na pracownika to phishing, fałszywe prośby o przelew, złośliwe załączniki i wykorzystanie haseł z wycieków.
2. Oszust gra na presji czasu, autorytecie i chęci pomocy; nie musi łamać zabezpieczeń, jeśli pracownik sam wykona polecenie.
3. Rolą pracownika jest rozpoznać sygnały, nie działać odruchowo i zgłosić wątpliwość; techniczne zabezpieczenia to zadanie firmy.

Źródła

• CERT Polska, „Raport roczny 2025 z działalności CERT Polska. Krajobraz bezpieczeństwa polskiego internetu”, NASK, 2026 — cert.pl
• CERT Polska, „Uważaj na fałszywe prośby o szybki przelew” — cert.pl/szybkie-przelewy
• CERT Polska, „Uważaj na fałszywe załączniki w mailach” — cert.pl/falszywe-zalaczniki
• ENISA, „ENISA Threat Landscape 2026”, wrzesień 2026 — enisa.europa.eu
• Ustawa z 23 stycznia 2026 r. o zmianie ustawy o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2026 poz. 252 (art. 8 ust. 1 pkt 2 lit. i–j w nowym brzmieniu) — api.sejm.gov.pl

Materiał edukacyjny, nie porada prawna. W razie wątpliwości stosuj procedury swojej organizacji.