Czym są specjalne potrzeby edukacyjne

Po tej lekcji będziesz wiedzieć, z czego mogą wynikać specjalne potrzeby edukacyjne ucznia i dlaczego patrzymy na funkcjonowanie dziecka, a nie tylko na diagnozę. Poznasz też przykład klasy, który będzie Ci towarzyszyć przez cały kurs.

Specjalne potrzeby edukacyjne to potrzeby, nie etykiety

Skrót SPE oznacza ucznia, który do dobrego uczenia się i uczestnictwa w życiu szkoły potrzebuje czegoś więcej albo czegoś innego niż większość klasy. Polskie przepisy nie zamykają tej grupy w jednej definicji. Rozporządzenie w sprawie pomocy psychologiczno-pedagogicznej wymienia, z czego taka potrzeba może wynikać. Lista jest otwarta („w szczególności”), a obejmuje m.in.:

• niepełnosprawność, niedostosowanie społeczne i zagrożenie niedostosowaniem;
• zaburzenia zachowania lub emocji;
• szczególne uzdolnienia;
• specyficzne trudności w uczeniu się, np. dysleksję;
• deficyty kompetencji i zaburzenia sprawności językowych;
• chorobę przewlekłą;
• sytuację kryzysową lub traumatyczną;
• niepowodzenia edukacyjne i zaniedbania środowiskowe;
• trudności adaptacyjne, np. po nauce za granicą.

Z tej listy wynikają dwie ważne rzeczy. Po pierwsze, SPE to nie tylko uczniowie z diagnozą medyczną. Uczeń po przeprowadzce z innego kraju, uczeń w żałobie i uczeń wybitnie uzdolniony matematycznie też mogą potrzebować wsparcia. Po drugie, pomoc należy się z powodu potrzeby, a nie z powodu dokumentu. Dokumenty z poradni (opinia, orzeczenie) porządkują i wzmacniają wsparcie, ale nauczyciel reaguje wcześniej, w bieżącej pracy z uczniem.

Na podstawie § 2 ust. 2 rozporządzenia o pomocy psychologiczno-pedagogicznej, t.j. Dz.U. 2023 poz. 1798.

Funkcjonowanie zamiast samej diagnozy

Diagnoza mówi, jak nazywa się trudność. Nauczycielowi i rodzicowi bardziej przydaje się opis funkcjonowania: co uczeń robi dobrze, w jakich sytuacjach ma trudność, co mu pomaga, a co przeszkadza. Dwoje dzieci z tym samym rozpoznaniem może potrzebować zupełnie innego wsparcia.

Taki sposób myślenia jest wpisany w przepisy. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna polega na rozpoznawaniu potrzeb i możliwości ucznia oraz czynników środowiskowych, które wpływają na jego funkcjonowanie. Orzeczenie z poradni zawiera diagnozę funkcjonowania z opisem przyczyn trudności, barier w otoczeniu oraz mocnych stron i uzdolnień. Szkoła patrzy więc nie tylko na dziecko, ale też na to, co w klasie, w planie dnia albo w sposobie sprawdzania wiedzy utrudnia mu naukę.

W praktyce zadajesz trzy pytania:

1. Co uczeń już umie i lubi? Mocne strony są punktem wyjścia do planowania.
2. Kiedy i gdzie pojawia się trudność? Na każdej lekcji czy tylko przy czytaniu na głos? Rano czy po długiej przerwie?
3. Co w otoczeniu można zmienić? Miejsce w ławce, sposób podania polecenia, czas na odpowiedź, forma sprawdzianu.

Klasa 4b z Poznania: przykład na cały kurs

W kolejnych lekcjach wracamy do fikcyjnej klasy 4b w szkole podstawowej w Poznaniu. Wychowawczynią jest pani Marta, polonistka. W klasie uczy się 24 uczniów, w tym:

• Kuba (10 lat) ma rozpoznane ADHD. Ma dużo pomysłów, świetnie radzi sobie w zadaniach ruchowych i na zajęciach technicznych. Trudno mu skończyć dłuższe zadanie pisemne i czekać na swoją kolej.
• Ola (9 lat) jest w spektrum autyzmu i ma orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Doskonale zna mapy i pociągi, czyta płynnie. Głośny dzwonek i nagłe zmiany planu wywołują u niej silny niepokój.
• Szymon (10 lat) czyta wolno i z błędami, choć na lekcji przyrody odpowiada ustnie bardzo dobrze. Rodzice zastanawiają się nad diagnozą w poradni.
• Natalia (10 lat) przyjechała z rodziną z Ukrainy rok temu. Szybko uczy się polskiego, ale polecenia w podręczniku wciąż sprawiają jej trudność.

Każde z tych dzieci ma inne potrzeby i inną drogę wsparcia. Kuba i Szymon nie mają orzeczenia, a mimo to należy im się pomoc w bieżącej pracy. Ola ma orzeczenie, więc szkoła przygotowuje dla niej indywidualny program edukacyjno-terapeutyczny (IPET). Natalia potrzebuje przede wszystkim wsparcia językowego i adaptacyjnego.

Przykład fikcyjny, używany w całym kursie.

Co SPE znaczy dla nauczyciela i rodzica

Dla nauczyciela SPE oznacza obowiązek indywidualizacji pracy na lekcji. Ustawa o systemie oświaty mówi wprost, że nauczyciel indywidualizuje pracę z uczniem odpowiednio do jego potrzeb i możliwości, a w określonych przypadkach dostosowuje wymagania edukacyjne. Nie musisz być diagnostą. Wystarczy, że uważnie obserwujesz, zapisujesz fakty i rozmawiasz z wychowawcą, specjalistami i rodzicami.

Dla rodzica SPE oznacza prawo do pomocy: korzystanie z pomocy psychologiczno-pedagogicznej jest dobrowolne i nieodpłatne. Rodzic może sam zgłosić potrzebę wsparcia, a jego wiedza o dziecku jest dla szkoły bezcenna.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Specjalne potrzeby edukacyjne mogą wynikać z wielu źródeł, nie tylko z niepełnosprawności: także z uzdolnień, kryzysu, choroby czy zmiany kraju.
2. Patrz na funkcjonowanie ucznia: mocne strony, sytuacje trudne i bariery w otoczeniu, które da się zmienić.
3. Pomoc należy się z powodu potrzeby, a dokumenty z poradni ją porządkują i wzmacniają.

Źródła

• Rozporządzenie MEN z 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej, § 2 i § 3, t.j. Dz.U. 2023 poz. 1798: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230001798
• Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty, art. 44c, t.j. Dz.U. 2025 poz. 881 ze zm.: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20250000881
• Rozporządzenie Ministra Edukacji z 2 marca 2026 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające, § 16, Dz.U. 2026 poz. 428: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20260000428
• WHO, Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF): https://www.who.int/standards/classifications/international-classification-of-functioning-disability-and-health

Materiał edukacyjny, nie porada prawna ani diagnoza. Aktualne na: październik 2026.