Czym jest ocenianie kształtujące i co mówią badania

Po tej lekcji odróżnisz ocenianie kształtujące od sumującego i wyjaśnisz, dlaczego informacja w trakcie nauki pomaga uczniowi bardziej niż sam stopień. Poznasz też podstawowe pojęcia, na których opiera się cały kurs.

Czym jest ocenianie kształtujące

Ocenianie kształtujące (w skrócie OK) to sposób pracy, w którym nauczyciel i uczeń zbierają informacje o tym, jak przebiega uczenie się, w trakcie nauki, a nie dopiero po jej zakończeniu. Centrum Edukacji Obywatelskiej, które od lat szkoli polskich nauczycieli w tym podejściu, opisuje je tak: chodzi o pozyskiwanie informacji, dzięki którym uczeń dostaje informację zwrotną pomagającą mu się uczyć, a nauczyciel może skutecznie modyfikować dalsze nauczanie.

W tej definicji są dwie strony:

• uczeń dowiaduje się, co już umie, czego jeszcze nie i co zrobić dalej;
• nauczyciel dowiaduje się, czy jego plan lekcji działa, i może go zmienić jeszcze w tym samym tygodniu.

W literaturze anglojęzycznej spotkasz dwa określenia: formative assessment oraz assessment for learning, czyli ocenianie dla uczenia się. Upowszechnili je brytyjscy badacze Paul Black i Dylan Wiliam.

Ważne: ocenianie kształtujące nie zastępuje stopni. W polskiej szkole od klasy IV roczne oceny klasyfikacyjne nadal wystawia się w skali od 1 do 6. OK zmienia to, co dzieje się przed wystawieniem stopnia: jak uczeń wie, do czego dąży, i jak dostaje wskazówki po drodze.

Ocenianie sumujące a kształtujące

Oba rodzaje oceniania są potrzebne, ale odpowiadają na inne pytania.

Na podstawie słowniczka OK Centrum Edukacji Obywatelskiej (2023).

Ta sama praca może służyć obu celom. Kartkówka z punktami to ocenianie sumujące. Ta sama kartkówka, po której nauczyciel pisze dwa zdania wskazówek i daje czas na poprawę, staje się narzędziem kształtującym. Decyduje nie forma zadania, ale to, co dzieje się z informacją.

Pięć pojęć, które będą wracać w kursie

1. Cel lekcji. Efekt, który chcesz uzyskać na jednej lub kilku powiązanych lekcjach, zapisany językiem zrozumiałym dla ucznia. Nie „Temat: Fotosynteza”, ale „Wyjaśnię, czego roślina potrzebuje do fotosyntezy”.
2. Kryteria sukcesu. Dowody, po których uczeń i nauczyciel poznają, że cel został osiągnięty. W polskich szkołach często nazywa się je skrótem NaCoBeZu, czyli „na co będę zwracać uwagę”.
3. Informacja zwrotna. Komunikat odnoszący się do znanych kryteriów: co jest dobrze, co wymaga poprawy, jak poprawić i w jakim kierunku pracować dalej.
4. Samoocena i ocena koleżeńska. Uczeń sprawdza własną pracę albo pracę kolegi według tych samych kryteriów, bez stopni i procentów.
5. Pytanie kluczowe. Pytanie, które otwiera temat i zachęca do myślenia, na przykład „Dlaczego jedne miasta rosną, a inne się wyludniają?”.

Co mówią badania

W 1998 roku Black i Wiliam opublikowali przegląd badań nad ocenianiem w klasie, znany jako „Inside the Black Box”. Wniosek: działania wzmacniające ocenianie kształtujące dawały typowe efekty od 0,4 do 0,7 odchylenia standardowego, czyli więcej niż większość znanych interwencji edukacyjnych. Autorzy zauważyli też, że wiele badań pokazywało szczególnie duże korzyści dla uczniów słabszych.

Drugi ważny wniosek dotyczy samych stopni. Black i Wiliam piszą, że gdy uczniowie dostają wyłącznie stopnie, nie korzystają z informacji o swojej pracy. Pomaga natomiast konkretna wskazówka o mocnych i słabych stronach.

Trzeba jednak uczciwie dodać: informacja zwrotna nie działa automatycznie. Metaanaliza Klugera i DeNisiego z 1996 roku pokazała, że średnio poprawia ona wyniki, ale w ponad jednej trzeciej badanych przypadków je pogarszała. Dlatego w kursie dużo miejsca poświęcamy temu, jak udzielać informacji zwrotnej, a nie tylko że warto to robić.

Pętla powtarza się w każdym dziale.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Ocenianie kształtujące to zbieranie informacji w trakcie nauki, z których korzystają uczeń i nauczyciel.
2. Nie zastępuje stopni, tylko zmienia to, co dzieje się przed nimi: cel, kryteria, wskazówki.
3. Badania pokazują duże efekty, ale tylko wtedy, gdy informacja zwrotna jest dobrze zaprojektowana.

Źródła

• Centrum Edukacji Obywatelskiej, „Słowniczek oceniania kształtującego”, materiał zjazdu trenerskiego 2023: https://angazuj.ceo.org.pl/wp-content/uploads/sites/4/2024/04/Slowniczek-OK.pdf
• P. Black, D. Wiliam, „Inside the Black Box: Raising Standards Through Classroom Assessment”, Phi Delta Kappan 80(2), 1998 (wersja tekstu: https://ditc.ccny.cuny.edu/docs/blackBox.pdf)
• A. N. Kluger, A. DeNisi, „The effects of feedback interventions on performance”, Psychological Bulletin 119(2), 1996, s. 254-284.
• Rozporządzenie MEN z 22 lutego 2019 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych, Dz.U. 2023 poz. 2572 ze zm., § 7 (skala ocen): https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2023/2572/text.pdf