Podstawy geriatrii: zmiany związane ze starzeniem

Po tej lekcji odróżnisz typowe zmiany związane z wiekiem od sygnałów choroby i poznasz proste narzędzia, którymi ocenia się samodzielność seniora. To fundament całego kursu: zanim zaplanujesz opiekę, musisz wiedzieć, co jest jeszcze normą, a co wymaga konsultacji.

Przez cały kurs towarzyszy nam ta sama, fikcyjna rodzina. Pani Halina ma 82 lata i mieszka sama w Lublinie, na drugim piętrze bloku bez windy. Leczy się na nadciśnienie i cukrzycę typu 2, gorzej słyszy, a pół roku temu przewróciła się w łazience. Jej córka Ewa pracuje na etacie i odwiedza mamę po pracy, syn Marek mieszka w Krakowie. Trzy razy w tygodniu przychodzi opiekunka z usług opiekuńczych miejskiego ośrodka pomocy społecznej (MOPS). Możesz patrzeć na tę sytuację oczami opiekunki albo członka rodziny.

Geriatria i gerontologia: dwie perspektywy

Geriatria to dziedzina medycyny zajmująca się leczeniem osób starszych. Geriatra patrzy na całego człowieka: na kilka chorób naraz, wszystkie przyjmowane leki i to, jak pacjent radzi sobie w domu. W Polsce do poradni geriatrycznej w ramach NFZ potrzebne jest skierowanie.

Gerontologia to szersza nauka o starzeniu się. Obejmuje biologię, psychologię i życie społeczne. Gerontologiem może być psycholog, socjolog, pracownik socjalny czy fizjoterapeuta.

W praktyce obie perspektywy spotykają się w całościowej ocenie geriatrycznej: ocenia się zdrowie, sprawność, pamięć, nastrój, odżywienie i sytuację społeczną. Ty jako opiekun dostarczasz do tej oceny najcenniejszych informacji, bo widzisz seniora na co dzień.

Co zmienia się z wiekiem, a co nie jest „normalne”

Starzenie przebiega bardzo indywidualnie. Dwie osoby w wieku 80 lat mogą różnić się sprawnością bardziej niż dwudziestolatek i sześćdziesięciolatek. Mimo to pewne zmiany są typowe:

• Serce i naczynia: naczynia tętnicze sztywnieją, a organizm wolniej reaguje na zmianę pozycji ciała. Stąd zawroty głowy przy szybkim wstawaniu.
• Mięśnie i kości: stopniowo ubywa masy i siły mięśni, a kości stają się słabsze. Utratę siły i masy mięśniowej, która utrudnia codzienne czynności, nazywa się sarkopenią.
• Zmysły: pogarsza się słuch (szczególnie wysokie tony) i wzrok (potrzeba więcej światła, gorsze widzenie o zmroku).
• Pamięć: wolniej przypominamy sobie nazwiska i słowa, ale wiedza i doświadczenie zostają.

Nie jest natomiast „normalną starością”: nagłe pogorszenie chodzenia, nagłe splątanie, utrata masy ciała bez przyczyny, nowe nietrzymanie moczu czy zapominanie, do czego służą codzienne przedmioty. Takie zmiany zgłaszasz lekarzowi.

Opracowanie na podstawie WHO i wytycznych geriatrycznych, stan na październik 2026.

Wielkie problemy geriatryczne

W geriatrii mówi się o tzw. wielkich problemach geriatrycznych. To stany częste u osób starszych, które najmocniej odbierają samodzielność:

1. Upadki i niestabilność. Według WHO upadki są drugą na świecie przyczyną zgonów z powodu urazów niezamierzonych, a najbardziej narażone są osoby po 60. roku życia.
2. Nietrzymanie moczu. Często ukrywane ze wstydu, a przecież wiele przyczyn da się leczyć.
3. Zaburzenia poznawcze: otępienie i majaczenie (nagłe splątanie, np. przy infekcji lub odwodnieniu).
4. Unieruchomienie. Kilka dni w łóżku może u seniora oznaczać wyraźną utratę siły.
5. Wielolekowość, czyli przyjmowanie wielu leków naraz (więcej w lekcji o lekach).

Te problemy się łączą. U pani Haliny niedosłuch utrudnia rozmowę, więc rzadziej wychodzi do sąsiadów, mniej się rusza, słabną jej mięśnie, a to zwiększa ryzyko kolejnego upadku.

Proste narzędzia oceny sprawności

Opiekun nie stawia diagnoz, ale może systematycznie obserwować. Pomagają w tym znane skale, które lekarz, pielęgniarka lub fizjoterapeuta wykonują w pełnej wersji:

• Skala Katza (ADL) ocenia podstawowe czynności: kąpiel, ubieranie, korzystanie z toalety, przemieszczanie się, kontrolę zwieracza i jedzenie.
• Skala Lawtona (IADL) ocenia czynności złożone: telefon, zakupy, przygotowanie posiłków, sprzątanie, pranie, korzystanie z transportu, przyjmowanie leków, gospodarowanie pieniędzmi.
• Test „wstań i idź” (Timed Up and Go): senior wstaje z krzesła, przechodzi około 3 metrów, zawraca i siada. Według programu STEADI amerykańskiego CDC czas 12 sekund lub dłuższy wskazuje na podwyższone ryzyko upadku.
• Wstawanie z krzesła: według europejskiej grupy ds. sarkopenii (EWGSOP2) pięciokrotne wstanie z krzesła w czasie dłuższym niż 15 sekund to sygnał małej siły mięśni.

Testy sprawności wykonuje personel medyczny, opiekun obserwuje i notuje.

Testy z pomiarem czasu rób tylko wtedy, gdy senior czuje się dobrze, stoi stabilnie i ktoś asekuruje go z boku. Jeśli boi się upadku albo ma zawroty głowy, zrezygnuj z testu i opisz to lekarzowi.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Starzenie jest indywidualne: wolniejsze tempo i gorszy słuch są typowe, ale nagłe zmiany sprawności, pamięci czy wagi to sygnał do konsultacji.
2. Wielkie problemy geriatryczne (upadki, nietrzymanie moczu, zaburzenia poznawcze, unieruchomienie, wielolekowość) wzajemnie się nakręcają.
3. Opiekun nie diagnozuje, ale regularnie obserwuje i notuje, co senior robi sam, a w czym potrzebuje pomocy.

Źródła

• WHO, Falls: fact sheet (2021): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/falls
• CDC STEADI, Timed Up and Go (TUG) Test: https://www.cdc.gov/steadi/media/pdfs/STEADI-Assessment-TUG-508.pdf
• Cruz-Jentoft A.J. i in., Sarcopenia: revised European consensus on definition and diagnosis (EWGSOP2), Age and Ageing 2019; 48(1): 16–31: https://doi.org/10.1093/ageing/afy169
• Katz S. i in., Studies of illness in the aged. The index of ADL, JAMA 1963; Lawton M.P., Brody E.M., Assessment of older people: IADL, Gerontologist 1969.
• NFZ, Pacjent: świadczenia geriatryczne w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej: https://pacjent.gov.pl (stan na październik 2026)

Materiał edukacyjny, nie porada medyczna. Ocenę zdrowia i sprawności przeprowadza lekarz lub inny specjalista; w nagłych sytuacjach dzwoń pod 112.