Czym są specjalne potrzeby edukacyjne

Po tej lekcji wyjaśnisz, czym są specjalne potrzeby edukacyjne (SPE), skąd mogą wynikać według polskich przepisów i dlaczego warto opisywać ucznia przez jego potrzeby, a nie przez diagnozę.

Czym są specjalne potrzeby edukacyjne

Specjalne potrzeby edukacyjne to określenie potrzeb ucznia, którego nie da się w pełni zaspokoić „standardową” lekcją. Uczeń może potrzebować innego tempa, innej formy zadania, dodatkowych zajęć, sprzętu, wsparcia w kontaktach z rówieśnikami albo po prostu przewidywalnego planu dnia. SPE nie są etykietą ani oceną możliwości dziecka. To informacja dla nauczyciela: czego ten uczeń potrzebuje, żeby uczyć się razem z innymi.

W polskim prawie oświatowym nie znajdziesz jednej definicji „ucznia ze SPE”. Najważniejszym punktem odniesienia jest rozporządzenie w sprawie pomocy psychologiczno-pedagogicznej. Mówi ono, że pomoc polega na rozpoznawaniu i zaspokajaniu indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych ucznia oraz na rozpoznawaniu jego możliwości psychofizycznych i czynników środowiskowych, które wpływają na funkcjonowanie w szkole. Celem jest wspieranie potencjału ucznia i jego aktywne, pełne uczestnictwo w życiu szkoły (§ 2 ust. 1).

Ważne: uczeń nie musi mieć żadnego dokumentu z poradni, żeby mieć specjalne potrzeby. Dokument porządkuje formalności, ale potrzeby rozpoznajesz także sam, na co dzień, razem z innymi nauczycielami i specjalistami szkolnymi.

Skąd mogą wynikać potrzeby: 12 źródeł z rozporządzenia

Rozporządzenie wymienia, z czego „w szczególności” wynika potrzeba objęcia ucznia pomocą psychologiczno-pedagogiczną (§ 2 ust. 2). Słowo „w szczególności” znaczy, że lista jest otwarta.

Dz.U. 2023 poz. 1798, § 2 ust. 2. Lista jest otwarta, rozporządzenie używa słów „w szczególności”.

Zwróć uwagę na trzy rzeczy, które nauczyciele często pomijają:

• szczególne uzdolnienia są na tej samej liście co trudności. Uczeń, który nudzi się na matematyce, bo rozwiązuje zadania w pamięci, też potrzebuje dostosowań;
• sytuacja kryzysowa lub traumatyczna (np. śmierć bliskiej osoby, rozwód rodziców, przeprowadzka po pożarze) może czasowo zmienić funkcjonowanie ucznia, który wcześniej radził sobie dobrze;
• trudności adaptacyjne dotyczą m.in. uczniów, którzy wcześniej uczyli się za granicą, w tym dzieci wracających z emigracji.

Uczeń z dokumentem i bez dokumentu

W szkole spotkasz trzy sytuacje. Uczeń może mieć orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego (wydawane m.in. ze względu na niepełnosprawność, niedostosowanie społeczne lub zagrożenie nim), opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej (np. o specyficznych trudnościach w uczeniu się) albo nie mieć żadnego dokumentu, a jego potrzeby rozpoznali nauczyciele i specjaliści w szkole. W każdym z tych przypadków masz obowiązek indywidualizować pracę z uczniem. Wynika to z art. 44c ustawy o systemie oświaty.

Na podstawie Dz.U. 2026 poz. 428 (orzeczenia), Dz.U. 2023 poz. 1798 (pomoc pp) i § 2 rozporządzenia o ocenianiu.

Szczegóły dokumentów i ścieżek wsparcia poznasz w lekcji 3 tego modułu.

Opisuj potrzeby, nie diagnozę

Najprostszy błąd to myślenie skrótami: „mam w klasie dwóch z ADHD i jednego dyslektyka”. Taki opis nic nie mówi o tym, co zrobić na lekcji. Dwoje uczniów z tą samą diagnozą może potrzebować zupełnie innego wsparcia. Nowe rozporządzenie o orzeczeniach z 2026 r. idzie w tę samą stronę: diagnoza funkcjonowania w orzeczeniu ma opisywać przyczyny trudności z uwzględnieniem barier w otoczeniu, a także mocne strony i uzdolnienia ucznia (§ 16 ust. 2 pkt 1).

Przykład z praktyki: Ewa, polonistka i wychowawczyni klasy V w szkole podstawowej w Lublinie, zamiast „Marta, dysleksja” zapisuje: „Marta czyta wolniej niż klasa i myli podobne litery. Świetnie zapamiętuje ze słuchu i chętnie opowiada. Pomaga jej tekst powiększony, czytany wcześniej w domu i krótsze polecenia”. Z takiego opisu od razu wynika, co zmienić na lekcji.

Pamiętaj też o granicy roli. Nauczyciel nie stawia diagnoz medycznych ani psychologicznych. Twoim zadaniem jest obserwować, opisywać funkcjonowanie ucznia w klasie i współpracować ze specjalistami.

Najważniejsze w 3 punktach

1. SPE to potrzeby ucznia, a nie etykieta; rozporządzenie o pomocy pp wymienia 12 źródeł, w tym szczególne uzdolnienia i sytuacje kryzysowe.
2. Uczeń może mieć orzeczenie, opinię poradni albo nie mieć dokumentu; obowiązek indywidualizacji pracy (art. 44c uso) dotyczy każdego ucznia.
3. Opisuj ucznia przez funkcjonowanie, mocne strony i bariery w otoczeniu, a diagnozy zostaw specjalistom.

Źródła

• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej, § 2, tekst jednolity Dz.U. z 2023 r. poz. 1798: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2023/1798/text.pdf
• Ustawa o systemie oświaty, art. 44c, tekst jednolity Dz.U. z 2025 r. poz. 881: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2025/881/text.pdf
• Rozporządzenie Ministra Edukacji z 2 marca 2026 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające, § 16, Dz.U. z 2026 r. poz. 428: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/428/text.pdf
• Rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów, § 2, tekst jednolity Dz.U. z 2023 r. poz. 2572 ze zm.: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2023/2572/text.pdf

Materiał edukacyjny, nie porada prawna ani psychologiczna. Aktualne na: październik 2026.