Prawo autorskie w pigułce: utwór, twórca, prawa osobiste i majątkowe

Po tej lekcji będziesz wiedzieć, co polskie prawo uznaje za utwór, kto jest twórcą i czym różnią się prawa osobiste od majątkowych. To słownik, z którego skorzystasz w każdej kolejnej lekcji o AI.

W kursie towarzyszy Ci Marta, kierowniczka treści w Pracowni Lato sp. z o.o., agencji marketingowej z Poznania (firma fikcyjna). Jej zespół codziennie korzysta z narzędzi AI do tekstów, grafik i kodu, a klienci coraz częściej pytają: „czy to jest nasze i czy nikt nas nie pozwie?”.

Co jest utworem, a co nie

Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej: pr. aut.) w art. 1 ust. 1 definiuje utwór jako „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci”. Z tej definicji wynikają cztery warunki:

1. Przejaw działalności człowieka. Polska doktryna i orzecznictwo przyjmują, że twórcą może być tylko człowiek. Wrócimy do tego w module 2.
2. Twórczość, czyli wynik nowy, a nie rutynowa czynność.
3. Indywidualny charakter, czyli swobodne, osobiste wybory autora, które widać w efekcie.
4. Ustalenie, czyli uzewnętrznienie w jakiejkolwiek formie: tekst w pliku, szkic na serwetce, nagranie.

Wartość, przeznaczenie i jakość nie mają znaczenia. Utworem może być slogan, zdjęcie produktowe, prezentacja dla zarządu czy program komputerowy (art. 1 ust. 2 pkt 1 i art. 74 pr. aut.). Na poziomie UE Trybunał Sprawiedliwości mówi o „własnej twórczości intelektualnej autora” (wyrok C-5/08 Infopaq), a w wyroku C-683/17 Cofemel podkreślił, że chodzi o swobodne i twórcze wybory odzwierciedlające osobowość autora.

Ochroną nie są objęte odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania (art. 1 ust. 2¹ pr. aut.). Chroniony jest sposób wyrażenia, a nie pomysł. Pomysł „kampania z psem w kasku rowerowym” nie jest utworem. Konkretny tekst, rysunek czy film z takim psem już może nim być.

Ochrona powstaje automatycznie, z chwilą ustalenia, nawet gdy utwór jest nieukończony, i nie wymaga rejestracji ani znaczka © (art. 1 ust. 3 i 4 pr. aut.).

Art. 1 ust. 1 i 3 ustawy o prawie autorskim, Dz.U. 2025 poz. 24.

Twórca, współtwórcy i opracowania

Prawo autorskie przysługuje twórcy (art. 8 ust. 1 pr. aut.). Domniemywa się, że twórcą jest osoba, której nazwisko widnieje na utworze (art. 8 ust. 2). Gdy utwór tworzy kilka osób, mają one prawo wspólnie, a udziały domniemywa się jako równe (art. 9 ust. 1).

Ważne dla pracy z AI jest opracowanie, czyli tłumaczenie, przeróbka lub adaptacja cudzego utworu (art. 2 pr. aut.). Opracowanie może być chronione, ale korzystanie z niego i jego rozpowszechnianie wymaga zgody twórcy oryginału (prawo zależne), dopóki prawa majątkowe do oryginału nie wygasły. Jeśli poprosisz narzędzie AI o „przerobienie” cudzego artykułu na post, efekt może być opracowaniem cudzego utworu.

Prawa osobiste i majątkowe

Twórcy przysługują dwa rodzaje uprawnień:

• Autorskie prawa osobiste (art. 16 pr. aut.) chronią więź twórcy z utworem: prawo do autorstwa, do oznaczenia utworu nazwiskiem, do nienaruszalności treści i formy, do decydowania o pierwszym udostępnieniu. Są nieograniczone w czasie i nie można ich zbyć ani się ich zrzec. Umowa może co najwyżej przewidywać, że twórca nie będzie ich wykonywał.
• Autorskie prawa majątkowe (art. 17 pr. aut.) to wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji i do wynagrodzenia. Można je przenieść albo udzielić na nie licencji (lekcja 3). Co do zasady wygasają 70 lat po śmierci twórcy (art. 36 pr. aut.).

Ustawa o prawie autorskim, Dz.U. 2025 poz. 24, art. 16, 17 i 36.

Dlaczego te pojęcia są ważne przy AI

Przy każdym materiale z udziałem AI zadajesz trzy pytania, które wynikają wprost z powyższych przepisów:

1. Czy to, co wkładam do narzędzia, jest cudzym utworem? Jeśli tak, potrzebujesz podstawy prawnej: licencji, dozwolonego użytku albo wyjątku.
2. Czy wynik jest utworem i czyim? Jeśli wkład człowieka był niewielki, wynik może w ogóle nie być chroniony.
3. Czy wynik nie powiela cudzego utworu? Jeśli przypomina konkretne dzieło, może być jego kopią albo opracowaniem.

Marta zapisała te pytania na tablicy w pokoju zespołu. Każdy nowy projekt zaczyna się od nich, zanim ktokolwiek otworzy narzędzie AI.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Utwór to przejaw działalności twórczej człowieka o indywidualnym charakterze, ustalony w dowolnej postaci; idee i metody nie są chronione.
2. Prawa osobiste są niezbywalne i nieograniczone w czasie, a prawa majątkowe można przenieść albo licencjonować.
3. Przy pracy z AI zawsze sprawdzasz trzy rzeczy: co wkładasz, czy wynik jest chroniony i czy nie powiela cudzego utworu.

Źródła

• Ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 24 (stan na październik 2026): https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2025/24/text.pdf
• Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 16 lipca 2009 r., C-5/08 Infopaq International: https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?num=C-5/08
• Wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 12 września 2019 r., C-683/17 Cofemel: https://curia.europa.eu/juris/liste.jsf?num=C-683/17

Materiał edukacyjny, nie porada prawna. Stan prawny: październik 2026. W konkretnej sprawie skonsultuj się z radcą prawnym, adwokatem albo rzecznikiem patentowym.