Czym jest uzależnienie: kryteria ICD-11 i DSM-5

Po tej lekcji będziesz wiedzieć, czym w ujęciu klinicznym jest uzależnienie i po jakich kryteriach rozpoznają je specjaliści. Nauczysz się też mówić o uzależnieniu językiem, który nie zawstydza i ułatwia szukanie pomocy.

Uzależnienie to nie słaba wola

W codziennych rozmowach słowo „uzależnienie” pada często: „jestem uzależniona od kawy”, „on jest uzależniony od pracy”. W psychologii i medycynie ma ono węższe znaczenie. Chodzi o utrwalony wzorzec, w którym używanie substancji albo konkretne zachowanie staje się coraz trudniejsze do kontrolowania, zajmuje coraz więcej miejsca w życiu i trwa mimo wyraźnych szkód.

Przez długi czas uzależnienie traktowano jako wadę charakteru. Dzisiejsze klasyfikacje medyczne opisują je jako zaburzenie zdrowia, w którym splatają się czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne. Taka perspektywa nie zdejmuje z człowieka odpowiedzialności za zmianę. Pokazuje za to, że zmiana jest możliwa i że warto ją wspierać, zamiast oceniać.

W tym kursie będziemy towarzyszyć Markowi. Marek ma 38 lat, pracuje jako handlowiec w firmie dystrybucyjnej w Poznaniu. Od dwóch lat „na rozluźnienie” pije wieczorem piwo, a ostatnio coraz częściej trzy lub cztery. Jego siostra Ola zauważyła, że Marek odwołuje niedzielne spotkania rodzinne, bo „źle się czuje”. Na przykładzie Marka będziesz ćwiczyć rozpoznawanie, rozmowę i planowanie zmiany.

Kryteria ICD-11: trzy kluczowe obszary

Światowa Organizacja Zdrowia w klasyfikacji ICD-11 opisuje uzależnienie od substancji (na przykład od alkoholu, kod 6C40.2) jako zaburzenie regulacji używania. Jego istotą jest silny wewnętrzny przymus używania, który przejawia się w trzech obszarach:

• upośledzona kontrola: trudno zdecydować, kiedy zacząć, ile wypić i kiedy przestać;
• rosnący priorytet: używanie wypiera inne zainteresowania, obowiązki i dbanie o zdrowie, trwa mimo szkód;
• cechy fizjologiczne: tolerancja (potrzeba większej ilości dla tego samego efektu), objawy odstawienia albo używanie po to, żeby je złagodzić.

Rozpoznanie wymaga co najmniej dwóch z tych trzech obszarów. Zwykle widać je przez co najmniej 12 miesięcy, ale gdy używanie jest ciągłe (codziennie lub prawie codziennie), wystarczą co najmniej 3 miesiące. Często towarzyszy temu subiektywne uczucie głodu, czyli silnej chęci użycia.

Rozpoznanie: co najmniej 2 z 3 obszarów. Źródło: WHO, ICD-11, kod 6C40.2, stan na październik 2026.

DSM-5: zaburzenie jako spektrum

Amerykańska klasyfikacja DSM-5 (Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne) używa pojęcia „zaburzenie używania substancji”. Opisuje 11 kryteriów, m.in. picie dłużej lub więcej, niż się planowało, nieudane próby ograniczenia, głód, zaniedbywanie obowiązków, rezygnację z ważnych aktywności, tolerancję i objawy odstawienia. Ocenia się okres 12 miesięcy:

• 2–3 kryteria: zaburzenie łagodne,
• 4–5 kryteriów: umiarkowane,
• 6 i więcej: ciężkie.

Zaletą takiego ujęcia jest to, że pokazuje problem jako skalę, a nie przełącznik „jest albo nie ma”. Łatwiej wtedy zauważyć niepokojące sygnały wcześnie, zanim pojawią się poważne szkody. W Polsce w dokumentacji medycznej wciąż spotkasz także kody starszej klasyfikacji ICD-10, ale sens kryteriów jest podobny.

Ważna uwaga: kryteria służą specjalistom do diagnozy. Ten kurs uczy je rozumieć, ale nie daje uprawnień do stawiania rozpoznania sobie ani innym. Jeśli przy czytaniu odnajdujesz u siebie kilka kryteriów, to dobry moment na rozmowę w poradni leczenia uzależnień.

Słowa, które pomagają

Sposób, w jaki mówisz o uzależnieniu, wpływa na to, czy ktoś zdecyduje się poprosić o pomoc. Etykiety typu „alkoholik”, „ćpun”, „sam sobie winien” sprowadzają człowieka do problemu. Język skupiony na osobie opisuje problem jako coś, co człowiek ma, a nie czym jest.

Opracowanie na podstawie: NIDA, Words Matter, stan na październik 2026.

Nie chodzi o poprawność dla samej poprawności. Wstyd jest jedną z najczęstszych przyczyn, dla których ludzie odkładają szukanie pomocy. Język, który oddziela osobę od problemu, zostawia przestrzeń na zmianę. Niektóre osoby w trzeźwieniu same mówią o sobie „jestem alkoholikiem”; to ich wybór i warto go uszanować.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Uzależnienie to zaburzenie regulacji używania: słabnąca kontrola, rosnący priorytet i często cechy fizjologiczne, a nie kwestia słabej woli.
2. ICD-11 wymaga co najmniej 2 z 3 obszarów, a DSM-5 opisuje 11 kryteriów i trzy stopnie nasilenia; diagnozę stawia specjalista.
3. Język skupiony na osobie zmniejsza wstyd i ułatwia szukanie pomocy.

Źródła

• WHO, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, 6C40.2 Alcohol dependence, stan na październik 2026: https://icd.who.int/browse/2024-01/mms/en
• NIAAA, Alcohol Use Disorder: A Comparison Between DSM-IV and DSM-5, stan na październik 2026: https://www.niaaa.nih.gov/publications/brochures-and-fact-sheets/alcohol-use-disorder-comparison-between-dsm
• NIDA, Words Matter: Terms to Use and Avoid When Talking About Addiction, stan na październik 2026: https://nida.nih.gov/nidamed-medical-health-professionals/health-professions-education/words-matter-terms-to-use-avoid-when-talking-about-addiction
• pacjent.gov.pl, Leczenie uzależnień, stan na październik 2026: https://pacjent.gov.pl

Materiał edukacyjny, nie porada medyczna, prawna ani terapia. Pomoc w Polsce: poradnie leczenia uzależnień przyjmują w ramach NFZ bez skierowania; Ogólnopolski Telefon Zaufania Narkotyki i Narkomania 800 199 990 (codziennie 16:00–21:00), Telefon Zaufania Uzależnienia Behawioralne 801 889 880 (codziennie 17:00–22:00). W kryzysie emocjonalnym: 116 123 oraz 800 70 2222 (całodobowo), w zagrożeniu życia 112.