Budowa i funkcje układu nerwowego

Po tej lekcji rozpoznasz po objawach, czy problem ruchowy pacjenta wynika z uszkodzenia ośrodkowego czy obwodowego układu nerwowego. Nauczysz się też łączyć lokalizację uszkodzenia z tym, co zobaczysz podczas badania.

Jak zorganizowany jest układ nerwowy

Układ nerwowy dzielimy na dwie części. Ośrodkowy układ nerwowy (OUN) to mózgowie i rdzeń kręgowy. Obwodowy układ nerwowy to nerwy czaszkowe (12 par), nerwy rdzeniowe (31 par), sploty i nerwy obwodowe oraz zwoje. Ten podział ma praktyczne znaczenie: uszkodzenia OUN i nerwów obwodowych dają inne objawy, inaczej się zmieniają w czasie i wymagają innego planu fizjoterapii.

W mózgowiu dla fizjoterapeuty najważniejsze są:

kora ruchowa i przedruchowa (płat czołowy): planowanie i wykonywanie ruchów dowolnych;
kora czuciowa (płat ciemieniowy): czucie dotyku, ułożenia i ruchu, integracja bodźców potrzebna do sięgania i chwytu;
jądra podstawy: regulacja inicjowania i płynności ruchu, ich zaburzenie widzisz np. w chorobie Parkinsona;
móżdżek: koordynacja, dokładność i dopasowanie siły ruchu, kontrola równowagi;
pień mózgu: ośrodki oddechowe i krążeniowe, jądra nerwów czaszkowych, drogi łączące mózg z rdzeniem.

Rdzeń kręgowy przewodzi informację ruchową i czuciową oraz zawiera ośrodki odruchów. W istocie szarej leżą neurony ruchowe, w istocie białej przebiegają drogi nerwowe.

Droga ruchu: od kory do mięśnia

Ruch dowolny powstaje dzięki dwóm neuronom ruchowym. Górny neuron ruchowy zaczyna się w korze i biegnie drogą korowo-rdzeniową (piramidową). Większość jej włókien krzyżuje się w dolnej części rdzenia przedłużonego, dlatego uszkodzenie lewej półkuli daje niedowład prawej strony ciała. Dolny neuron ruchowy leży w rogach przednich rdzenia (lub w jądrach nerwów czaszkowych) i przez nerw obwodowy dociera do mięśnia.

To rozróżnienie pozwala już na pierwszym badaniu postawić hipotezę, gdzie jest problem. Pamiętaj, że rozpoznanie stawia lekarz. Twoją rolą jest rzetelna ocena funkcjonalna i zauważenie objawów, które wymagają konsultacji.

Objawy uszkodzenia górnego i dolnego neuronu ruchowego

Uproszczony obraz kliniczny; we wczesnej fazie po udarze napięcie bywa obniżone.

Czucie, równowaga i koordynacja

Ruch zależy nie tylko od siły. Pacjent z zachowaną siłą, ale zaburzonym czuciem głębokim, będzie miał trudność z chodem po ciemku i z precyzyjnym chwytem. Z kolei uszkodzenie móżdżku daje drżenie zamiarowe, chód o szerokiej podstawie i trudność z dopasowaniem siły ruchu, mimo braku niedowładu.

Równowaga wymaga współpracy trzech źródeł informacji: wzroku, narządu przedsionkowego i czucia z ciała (proprioceptywnego). Gdy jedno z nich zawodzi, pozostałe częściowo przejmują jego rolę. Dlatego podczas badania sprawdzasz stanie z oczami otwartymi i zamkniętymi oraz na podłożu twardym i miękkim.

Co składa się na sprawny ruch

Uszkodzenie dowolnego elementu zmienia jakość ruchu.

Przykład z praktyki: pan Andrzej z Poznania

Pan Andrzej Kowalski, 64 lata, emerytowany kierowca z Poznania, przebył udar niedokrwienny lewej półkuli. Trafia na oddział rehabilitacji neurologicznej. Fizjoterapeutka Marta zauważa: osłabienie prawej ręki i nogi, wygórowane odruchy po stronie prawej, dodatni objaw Babińskiego, trudność z doborem słów. Taki obraz pasuje do uszkodzenia górnego neuronu ruchowego w lewej półkuli (z zajęciem okolic mowy w półkuli dominującej).

Marta nie zatrzymuje się na objawach. Zapisuje, jak pan Andrzej siada, wstaje, sięga po kubek i przechodzi kilka kroków. Do tego przypadku będziemy wracać w całym kursie.

Ćwiczenie praktyczne

Przeczytaj opisy dwóch pacjentów i zdecyduj, czy obraz bardziej pasuje do uszkodzenia górnego czy dolnego neuronu ruchowego. Uzasadnij jednym zdaniem.

Pani Ewa, 52 lata, po złamaniu kości ramiennej: nie może wyprostować nadgarstka i palców, odruchy w tej kończynie są osłabione, po kilku tygodniach widać zanik mięśni na grzbietowej stronie przedramienia.
Pan Tomasz, 70 lat: od dwóch tygodni osłabiona lewa ręka i noga, odruchy po lewej stronie żywsze niż po prawej, objaw Babińskiego po lewej.

Rozwiązanie:

Dolny neuron ruchowy: osłabienie w zakresie jednego nerwu (obraz pasuje do uszkodzenia nerwu promieniowego), osłabione odruchy i zanik mięśni.
Górny neuron ruchowy: osłabienie połowy ciała, wygórowane odruchy i objaw Babińskiego wskazują na uszkodzenie w OUN, prawdopodobnie w prawej półkuli. Ostateczne rozpoznanie należy do lekarza.

Najważniejsze w 3 punktach

Uszkodzenia OUN i nerwów obwodowych dają różne objawy: wzmożone lub obniżone napięcie, wygórowane lub osłabione odruchy, inny rozkład osłabienia.
Droga korowo-rdzeniowa krzyżuje się, dlatego uszkodzenie lewej półkuli daje niedowład prawej strony ciała.
Sprawny ruch to nie tylko siła: liczy się też czucie, koordynacja, kontrola postawy i funkcje poznawcze.

Źródła

Kandel E.R. i in., Principles of Neural Science, 6. wyd., McGraw Hill 2021 (rozdziały o układzie ruchowym i czuciowym).
National Institute of Neurological Disorders and Stroke, Brain Basics: Know Your Brain, https://www.ninds.nih.gov/health-information/public-education/brain-basics/brain-basics-know-your-brain
Shirley Ryan AbilityLab, Rehabilitation Measures Database, https://www.sralab.org/rehabilitation-measures

Materiał edukacyjny, nie porada medyczna. Rozpoznanie stawia lekarz, a program fizjoterapii ustala fizjoterapeuta po badaniu pacjenta. Stan na październik 2026.