Kim jest sygnalista: dyrektywa UE i polska ustawa

Po tej lekcji wyjaśnisz, kim w świetle prawa jest sygnalista, skąd wzięła się polska ustawa o ochronie sygnalistów i od kiedy obowiązują jej poszczególne części.

Sygnalista to nie donosiciel

Sygnalista (ang. whistleblower) to osoba, która zgłasza naruszenie prawa, o którym dowiedziała się w pracy. Ustawa z 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów definiuje go w art. 4 jako osobę fizyczną, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą.

W tej definicji są trzy elementy, które warto zapamiętać od razu:

• osoba fizyczna: sygnalistą nie jest firma ani stowarzyszenie (choć ustawa chroni też podmioty, które sygnaliście pomagają);
• naruszenie prawa w dziedzinach wymienionych w art. 3 ustawy, a nie każda sprawa, która komuś się nie podoba;
• kontekst związany z pracą: informację uzyskano przy wykonywaniu pracy, usług, funkcji albo w rekrutacji.

Różnica między sygnalistą a donosicielem nie polega na odwadze ani na intencjach, tylko na przedmiocie zgłoszenia. Pracownik, który informuje o fałszowaniu wyników badań produktu, zgłasza naruszenie prawa. Pracownik, który skarży się, że kolega wcześniej wychodzi z pracy, zgłasza sprawę porządkową. Pierwsza sytuacja może mieścić się w ustawie, druga nie.

Ustawa nie wymaga też, żeby sygnalista miał rację. Wymaga, żeby miał uzasadnione podstawy sądzić, że informacja jest prawdziwa w chwili zgłoszenia i że dotyczy naruszenia prawa (art. 6). Szczegóły tej przesłanki omówisz w następnej lekcji.

Od dyrektywy UE do polskiej ustawy

Źródłem polskich przepisów jest dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii. Dyrektywa wyznaczyła minimalne standardy: bezpieczne kanały zgłoszeń, zakaz odwetu i terminy odpowiedzi. Państwa członkowskie musiały wpisać je do swojego prawa.

Polska zrobiła to ustawą z 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów, ogłoszoną w Dzienniku Ustaw 24 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 928). Ustawa weszła w życie etapami:

Źródło: art. 64 ustawy o ochronie sygnalistów, dane ELI Sejmu RP. Stan na październik 2026.

Według serwisu ELI Sejmu ustawa nie była nowelizowana do października 2026 r. W 2025 r. wydano do niej jedno rozporządzenie wykonawcze, o wzorze sprawozdania statystycznego organów publicznych. Firm ono bezpośrednio nie dotyczy.

Trzy drogi zgłoszenia

Ustawa przewiduje trzy sposoby przekazania informacji o naruszeniu, a ochrona sygnalisty działa przy każdym z nich, jeśli spełni on warunki ustawy:

1. Zgłoszenie wewnętrzne do podmiotu prawnego, czyli pracodawcy lub zleceniodawcy, ustnie albo pisemnie (art. 2 pkt 16).
2. Zgłoszenie zewnętrzne do Rzecznika Praw Obywatelskich albo organu publicznego (art. 2 pkt 17). Można je złożyć bez wcześniejszego zgłoszenia wewnętrznego (art. 30 ust. 1).
3. Ujawnienie publiczne, czyli podanie informacji do wiadomości publicznej (art. 2 pkt 14). Chronione tylko w sytuacjach z art. 51, które poznasz w module 2.

Definicje z art. 2 ustawy z 14.06.2024, Dz.U. 2024 poz. 928.

Dlaczego to ważne dla pracownika i dla firmy

Dla pracownika ustawa oznacza konkretne prawa: zakaz odwetu, poufność tożsamości i prawo do odszkodowania, jeśli odwet jednak nastąpi. Osoba, która chce dokonać zgłoszenia, może też skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej i nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, bez składania oświadczenia, że nie stać jej na odpłatną pomoc (art. 4a ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej, dodany przez art. 61 ustawy o ochronie sygnalistów).

Dla firmy ustawa to obowiązki organizacyjne. Podmiot, na rzecz którego pracuje zarobkowo co najmniej 50 osób, musi mieć procedurę zgłoszeń wewnętrznych. Dobrze działający kanał wewnętrzny to także interes firmy: o problemie dowiaduje się ona sama, zanim sprawą zajmie się urząd albo media.

Przez cały kurs będziesz śledzić przykład spółki Rolmex z Lublina, która produkuje pasze dla zwierząt i współpracuje ze 140 osobami. Za wdrożenie procedury odpowiada tam Lena, koordynatorka ds. zgodności. Jednym z pracowników jest Paweł, technik laboratorium kontroli jakości.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Sygnalista to osoba fizyczna, która zgłasza naruszenie prawa poznane w kontekście związanym z pracą, także w rekrutacji lub po zakończeniu współpracy.
2. Polska ustawa z 14 czerwca 2024 r. (Dz.U. 2024 poz. 928) wdraża dyrektywę UE 2019/1937; obowiązuje od 25.09.2024, a część o zgłoszeniach zewnętrznych od 25.12.2024.
3. Są trzy drogi: zgłoszenie wewnętrzne, zgłoszenie zewnętrzne i ujawnienie publiczne, przy czym to ostatnie chronione jest tylko w określonych warunkach.

Źródła

• Ustawa z 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów, Dz.U. 2024 poz. 928, art. 2, 4, 6, 30, 61, 64, https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2024/928 (stan na październik 2026)
• Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z 23.10.2019, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32019L1937
• Rozporządzenie Rady Ministrów z 28 lipca 2025 r. w sprawie wzoru formularza sprawozdania dotyczącego zgłoszeń zewnętrznych, Dz.U. 2025 poz. 1062
• Rzecznik Praw Obywatelskich, Kto to jest sygnalista, https://www.gov.pl/web/sygnalisci/kto-to-jest-sygnalista

Materiał edukacyjny, nie porada prawna. W konkretnej sprawie skonsultuj się z radcą prawnym lub adwokatem.