Materiał dydaktyczny zaczyna się od odbiorcy

Po tej lekcji będziesz wiedzieć, od czego zacząć pracę nad każdym materiałem dydaktycznym: od opisu osoby, która będzie się uczyć, jej sytuacji i problemu, który materiał ma rozwiązać. Nauczysz się też odróżniać materiał, który uczy, od materiału, który tylko informuje.

Czym jest materiał dydaktyczny

Materiał dydaktyczny to każdy zasób, który pomaga komuś się czegoś nauczyć: karta pracy, prezentacja, instrukcja krok po kroku, test, studium przypadku, infografika, lekcja w e-learningu. Słowo kluczowe to „pomaga”. Ten sam plik PDF może być materiałem dydaktycznym albo zwykłym dokumentem. Regulamin reklamacji to dokument. Regulamin reklamacji z trzema przypadkami do rozstrzygnięcia i kluczem odpowiedzi to już materiał, który uczy.

Materiał uczy wtedy, gdy:

• ma jasny cel, czyli wiadomo, co uczący się ma umieć po pracy z nim;
• każe coś zrobić, a nie tylko przeczytać;
• daje informację zwrotną, np. klucz, przykładowe rozwiązanie albo kryteria;
• jest dopasowany do tego, co odbiorca już wie.

W tym kursie będziemy wracać do dwóch fikcyjnych osób. Ewa uczy biologii w liceum w Gdańsku i przygotowuje karty pracy dla klas pierwszych. Marta jest trenerką wewnętrzną w firmie logistycznej z Poznania i tworzy szkolenie wdrożeniowe dla nowych pracowników magazynu. Obie robią to samo: projektują materiały, tylko dla innych odbiorców.

Trzy pytania przed pierwszą stroną

Zanim otworzysz edytor, odpowiedz na trzy pytania. Zapisz odpowiedzi, bo wrócisz do nich przy każdej decyzji.

1. Kto będzie się uczyć? Wiek, doświadczenie, to, co już wie, warunki nauki (w klasie, na hali magazynu, na telefonie w autobusie), ewentualne trudności, np. dysleksja albo słaba znajomość języka polskiego.
2. Co ta osoba ma umieć po zakończeniu? Nie „poznać”, tylko zrobić coś, co da się zobaczyć: rozwiązać, wypełnić, porównać, zaplanować.
3. Po czym poznasz, że się udało? Jakie zadanie, pytanie albo obserwacja to pokaże.

Pięć obszarów, które warto opisać przed pierwszą stroną materiału.

Czy to w ogóle problem do rozwiązania materiałem

Nie każdy problem rozwiąże szkolenie albo karta pracy. Marta dostała zlecenie: „Nowi pracownicy źle skanują paczki, zrób szkolenie”. Po rozmowie z kierownikiem zmiany okazało się, że skanery na jednej linii mają zepsute spusty, a instrukcja wisi za regałem. Szkolenie nic by nie dało. Pomogła naprawa sprzętu i przewieszenie instrukcji.

Dlatego zapytaj: czy ludzie nie wiedzą, jak coś zrobić, czy wiedzą, ale coś im przeszkadza? Brak wiedzy i umiejętności rozwiązuje materiał. Brak narzędzi, czasu albo jasnych zasad rozwiązuje kierownik, dyrekcja lub zmiana procesu. Ta różnica oszczędza tygodnie pracy.

Ewa ma inny problem: uczniowie mylą fotosyntezę z oddychaniem komórkowym. To typowa luka w rozumieniu, więc materiał ma sens. Ewa wie też, czego jej uczniowie nie wiedzą, bo zebrała błędy z kartkówki. To najlepsze źródło informacji o odbiorcy: prawdziwe odpowiedzi uczniów, pytania nowych pracowników, zgłoszenia błędów.

Dorosły odbiorca i karta odbiorcy

Jeśli tworzysz materiały dla dorosłych, przydadzą Ci się założenia andragogiki opisane przez Malcolma Knowlesa. Dorosły uczący się:

• chce wiedzieć, po co się uczy, więc zacznij od sytuacji z jego pracy;
• przynosi własne doświadczenie, które może pomóc albo przeszkadzać;
• uczy się chętniej, gdy materiał dotyczy problemu, który właśnie ma;
• woli decydować o tempie i kolejności, jeśli to możliwe.

Marta zaczyna więc szkolenie nie od historii firmy, tylko od pytania: „Co robisz, gdy skaner nie odczytuje etykiety?”. Uczniowie Ewy też lepiej reagują na problem („Dlaczego roślina w szafie żółknie?”) niż na definicję. Zasada działa w obu grupach, choć u dorosłych silniej.

Karta odbiorcy w praktyce

Wygodnym narzędziem jest karta odbiorcy na jedną stronę. Nie musi być ładna. Ma być prawdziwa. Marta zapisała:

• Kto: nowi magazynierzy, często pierwsza praca w logistyce, część osób słabo zna język polski.
• Warunki: nauka na hali, w przerwach, na stojąco, z telefonem firmowym.
• Co już umieją: obsługa smartfona, podstawy BHP po szkoleniu wstępnym.
• Problem: błędne skanowanie przy przyjęciu towaru, ok. połowa błędów w pierwszym tygodniu pracy według zgłoszeń kierownika zmiany (dane wewnętrzne firmy).
• Cel: nowy pracownik przyjmuje dostawę zgodnie z procedurą bez pomocy kierownika.

Już ta karta mówi, że materiał musi być krótki, obrazkowy, czytelny na telefonie i napisany prostym językiem. Bez niej Marta zrobiłaby prawdopodobnie 40 slajdów.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Materiał uczy, gdy ma cel, każe działać i daje informację zwrotną.
2. Zanim zaczniesz, opisz odbiorcę, problem, cel i dowód, że się udało.
3. Sprawdź, czy problem wynika z braku wiedzy, bo innych problemów materiał nie rozwiąże.

Źródła

• Knowles M. S., Holton E. F., Swanson R. A., The Adult Learner, 9. wyd., Routledge 2020.
• Branch R. M., Instructional Design: The ADDIE Approach, Springer 2009.
• Mager R. F., Pipe P., Analyzing Performance Problems, 3. wyd., CEP Press 1997.