Czym jest wolontariat w świetle prawa

Po tej lekcji odróżnisz wolontariat w rozumieniu ustawy od zwykłej pomocy sąsiedzkiej i będziesz wiedzieć, na rzecz jakich instytucji możesz działać jako wolontariusz.

Wolontariat według polskiego prawa

W Polsce wolontariat opisuje ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1338). Według art. 2 pkt 3 wolontariusz to osoba fizyczna, która ochotniczo i bez wynagrodzenia wykonuje świadczenia na zasadach określonych w ustawie.

W tej definicji są trzy ważne słowa:

ochotniczo, czyli z własnej decyzji, bez przymusu szkoły, pracodawcy czy rodziny;
bez wynagrodzenia, czyli bez pensji ani zapłaty za efekt; zwrot kosztów, o którym mowa w kolejnych lekcjach, wynagrodzeniem nie jest;
świadczenia, czyli konkretna praca lub usługa: prowadzenie zajęć, dyżur w punkcie pomocy, pakowanie paczek, tłumaczenie tekstów.

Ustawa nie podaje dolnej granicy wieku. Porozumienie z wolontariuszem jest jednak umową, do której w sprawach nieuregulowanych stosuje się Kodeks cywilny (art. 44 ust. 5). Dlatego osoba niepełnoletnia działa za zgodą rodzica lub opiekuna prawnego, a organizacje zwykle proszą o taką zgodę na piśmie.

Na rzecz kogo działa wolontariusz

Ustawa nazywa instytucję, dla której pracuje wolontariusz, korzystającym. Art. 42 ust. 1 wymienia cztery grupy:

Kto może być korzystającym według art. 42 ustawy

Źródło: art. 42 ust. 1 ustawy, Dz.U. 2025 poz. 1338.

Z tej listy wynikają dwie praktyczne konsekwencje. Po pierwsze, firma nie może być korzystającym w swojej działalności gospodarczej. Bezpłatna praca dla sklepu czy biura rachunkowego to nie wolontariat, tylko nieodpłatna praca, która może naruszać przepisy prawa pracy. Wolontariat pracowniczy organizuje się więc zwykle tak, że pracownicy działają na rzecz fundacji, szkoły albo schroniska, a nie na rzecz własnego pracodawcy. Po drugie, członek stowarzyszenia może być wolontariuszem we własnym stowarzyszeniu (art. 42 ust. 3).

Pomoc sąsiedzka to też pomaganie

Gdy robisz zakupy starszej sąsiadce, pomagasz, ale nie jesteś wolontariuszem w rozumieniu ustawy. Nie ma korzystającego, porozumienia ani obowiązków, które ustawa nakłada na organizację: informacji o ryzyku, ubezpieczenia czy zaświadczenia. Taka pomoc jest cenna i bardzo powszechna. Według GUS w I kwartale 2022 r. w wolontariat angażowało się 28,4% osób w wieku 15 do 89 lat, a jedna osoba poświęcała na niego przeciętnie 10 godzin w okresie badania. GUS liczy przy tym zarówno pracę w organizacjach, jak i pomoc bezpośrednią osobom spoza gospodarstwa domowego.

Różnica ma znaczenie, gdy coś pójdzie nie tak. Wolontariusz działający przez organizację ma prawo do informacji o zagrożeniach i do ochrony na wypadek urazu. Osoba pomagająca na własną rękę takiej ochrony z ustawy nie ma.

Przez cały kurs będziesz śledzić przykład Oli z Lublina. Ola pracuje w biurze i chce pomagać dwie godziny w tygodniu. Rozważa trzy opcje: odwiedziny seniorów z fikcyjnym stowarzyszeniem „Wspólna Klatka”, dyżury w miejskim ośrodku pomocy społecznej i pomoc znajomej w prowadzeniu jej kawiarni. Tylko dwie pierwsze to wolontariat w rozumieniu ustawy.

Kwalifikacje i wartość pracy wolontariusza

Art. 43 mówi, że wolontariusz powinien mieć kwalifikacje i spełniać wymagania, jeśli wynikają one z odrębnych przepisów. Kto ma prowadzić samochód z podopiecznymi, potrzebuje prawa jazdy. Kto ma udzielać świadczeń medycznych w szpitalu, potrzebuje uprawnień zawodowych. Do większości zadań, takich jak rozmowa, czytanie, pakowanie czy pomoc przy wydarzeniu, nie są potrzebne żadne formalne uprawnienia, wystarczy przeszkolenie przez organizację.

Art. 50 dodaje, że wartość świadczenia wolontariusza nie jest darowizną na rzecz korzystającego, ani w prawie cywilnym, ani w przepisach podatkowych. Organizacja nie płaci więc podatku od tego, że ktoś pracuje dla niej bez wynagrodzenia.

Ćwiczenie praktyczne

Oceń, które sytuacje są wolontariatem w rozumieniu ustawy:

Ola raz w tygodniu odwiedza seniorów z ramienia stowarzyszenia „Wspólna Klatka”.
Ola bez wynagrodzenia obsługuje kasę w kawiarni znajomej w soboty.
Ola dyżuruje przy zbiórce żywności organizowanej przez miejski ośrodek pomocy społecznej w Lublinie.
Ola co tydzień robi zakupy starszej sąsiadce z własnej inicjatywy.
Ola, członkini stowarzyszenia, pomaga mu przy rozliczeniu projektu bez wynagrodzenia.

Rozwiązanie: Wolontariatem w rozumieniu ustawy są sytuacje 1 (organizacja pozarządowa), 3 (jednostka podległa gminie) i 5 (członek na rzecz własnego stowarzyszenia, art. 42 ust. 3). Sytuacja 2 to nieodpłatna praca dla firmy w jej działalności gospodarczej. Sytuacja 4 to pomoc sąsiedzka: wartościowa, ale bez korzystającego i bez ochrony z ustawy.

Najważniejsze w 3 punktach

Wolontariusz według art. 2 pkt 3 ustawy działa ochotniczo, bez wynagrodzenia i na zasadach z ustawy.
Korzystającym może być organizacja pozarządowa, administracja, jednostka jej podległa albo podmiot leczniczy, ale nie firma w działalności gospodarczej.
Pomoc sąsiedzka jest cenna, lecz nie daje ochrony, jaką ustawa zapewnia wolontariuszowi organizacji.

Źródła

Ustawa z 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1338, art. 2, 42, 43, 44, 50: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2025/1338/text.pdf (stan na październik 2026; zmiana Dz.U. 2026 poz. 1040 nie dotyczy przepisów o wolontariacie)
GUS, „Wolontariat w 2022 r.”, publikacja z 4.11.2022: https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/gospodarka-spoleczna-wolontariat/wolontariat-i-praca-niezarobkowa-na-rzecz-innych/wolontariat-w-2022-r-,3,1.html

To materiał edukacyjny, nie porada prawna. W sprawach indywidualnych skontaktuj się z prawnikiem lub koordynatorem wolontariatu w organizacji.