Moduł 1 · Dlaczego cele działają i kiedy zawodzą
Psychologia celów: co naprawdę mówią badania
Po tej lekcji wyjaśnisz, co badania naprawdę mówią o działaniu celów, i rozpoznasz sytuacje, w których dobrze postawiony cel pomaga, a źle postawiony szkodzi.
Skąd wiemy, że cele działają
Najlepiej zbadaną teorią w tym obszarze jest teoria wyznaczania celów (goal-setting theory) Edwina Locke'a i Gary'ego Lathama. Locke opisał jej zręby w 1968 r., a w 2002 r. obaj autorzy podsumowali kilkadziesiąt lat badań w artykule w „American Psychologist”. Główny wniosek jest prosty: cele konkretne i trudne prowadzą do lepszych wyników niż cele łatwe, ogólne albo samo „zrób, co możesz”.
Ten wniosek ma swoje warunki. Cel działa, gdy:
- naprawdę się do niego zobowiązujesz (uważasz go za ważny i wierzysz, że jest w Twoim zasięgu),
- dostajesz informację zwrotną o postępie,
- masz potrzebne umiejętności albo czas na ich zdobycie,
- zadanie nie jest dla Ciebie zupełnie nowe i bardzo złożone (wtedy lepiej sprawdza się cel nauczenia się, o którym będzie w module 2).
W internecie krąży wiele „badań”, według których zapisanie celu kilkukrotnie zwiększa szanse sukcesu, albo historia o absolwentach z uczelni, którzy zapisali cele i zarabiali dziesięć razy więcej. Tych historii nie potwierdzają recenzowane publikacje, dlatego w tym kursie nie będziemy na nich budować. Wystarczy to, co dobrze udokumentowane.
Cztery mechanizmy: dlaczego cel zmienia zachowanie
Locke i Latham opisują cztery mechanizmy, przez które cel wpływa na wynik:
Źródło: Locke i Latham, American Psychologist, 2002.
Te mechanizmy wyjaśniają też, dlaczego „chcę być bardziej zorganizowana” zwykle niczego nie zmienia: nie wiadomo, na co kierować uwagę, ile wysiłku włożyć ani kiedy sprawdzić, czy się udało.
Kiedy cele szkodzą
Cel to narzędzie, a każde narzędzie ma skutki uboczne. Lisa Ordóñez i współautorzy w artykule „Goals Gone Wild” (2009) opisali typowe problemy:
- zawężenie uwagi: liczysz tylko to, co jest w celu, i przestajesz widzieć resztę (np. jakość, zdrowie, relacje),
- skróty i nieuczciwość: przy presji jednej liczby rośnie pokusa naginania zasad,
- zbyt wysokie ryzyko: cel bardzo trudny skłania do ryzykownych decyzji,
- spadek motywacji wewnętrznej: zadanie robione tylko „dla liczby” przestaje cieszyć.
Wniosek nie brzmi „nie stawiaj celów”, tylko „dopisz warunki”. Do celu ilościowego dodaj kryterium jakości i granicę, której nie przekraczasz, np. „30 rozmów sprzedażowych w miesiącu, bez obniżania ocen klientów”.
Przykład: Marta z Wrocławia
Przez cały kurs będziemy śledzić jeden fikcyjny przykład. Marta ma 34 lata i pracuje jako specjalistka ds. kadr i płac w firmie produkcyjnej we Wrocławiu. Na początku roku zapisała trzy postanowienia: „rozwijać się zawodowo”, „odkładać pieniądze” i „więcej się ruszać”.
Po lekturze tej lekcji Marta widzi, że żadne z nich nie uruchamia czterech mechanizmów. Nie ma liczby, terminu ani sposobu sprawdzenia postępu. W kolejnych lekcjach zamieni je na cele, które da się zaplanować i mierzyć, i sprawdzi, czy wynikają z jej wartości.
Przykład fikcyjny.
Najważniejsze w 3 punktach
- Konkretne i trudne cele prowadzą do lepszych wyników niż „zrób, co możesz”, pod warunkiem zaangażowania, informacji zwrotnej i potrzebnych umiejętności.
- Cel działa przez cztery mechanizmy: uwagę, wysiłek, wytrwałość i strategię.
- Cele mają skutki uboczne, dlatego do celu ilościowego dopisujesz warunek jakości lub granicę.
Źródła
- E. A. Locke, G. P. Latham, „Building a Practically Useful Theory of Goal Setting and Task Motivation: A 35-Year Odyssey”, American Psychologist 57(9), 2002, s. 705-717, https://doi.org/10.1037/0003-066X.57.9.705
- E. A. Locke, „Toward a theory of task motivation and incentives”, Organizational Behavior and Human Performance 3(2), 1968, s. 157-189, https://doi.org/10.1016/0030-5073(68)90004-4
- L. D. Ordóñez, M. E. Schweitzer, A. D. Galinsky, M. H. Bazerman, „Goals Gone Wild: The Systematic Side Effects of Overprescribing Goal Setting”, Academy of Management Perspectives 23(1), 2009, s. 6-16, https://doi.org/10.5465/amp.2009.37007999
Materiał edukacyjny, nie porada psychologiczna.