Czym jest aktywizacja osób starszych i aktywne starzenie się

Po tej lekcji wyjaśnisz, czym jest aktywizacja osób starszych i czym różni się od zwykłego „zapewniania zajęć”. Poznasz pojęcie aktywnego starzenia się według WHO i dowiesz się, dlaczego w Polsce ta praca będzie coraz potrzebniejsza.

Aktywizacja to nie animowanie czasu wolnego

Aktywizacja osób starszych to celowe działania, które pomagają seniorowi utrzymać lub odzyskać aktywność fizyczną, umysłową, społeczną i twórczą. Słowo „celowe” jest tu najważniejsze. Zajęcia nie są wypełniaczem dnia, tylko odpowiedzią na konkretną potrzebę konkretnej osoby: chęć wyjścia z domu, utrzymania sprawności, poznania ludzi, nauczenia się czegoś nowego.

W tym kursie będziesz towarzyszyć Ewie, animatorce klubu seniora działającego przy ośrodku pomocy społecznej w Lublinie. Do klubu przychodzi kilkanaście osób, ale Ewa wie, że w dzielnicy mieszka wielu seniorów, którzy nie wychodzą z domu. Jedną z nich jest pani Krystyna, 74 lata, która po śmierci męża przez rok prawie nie opuszczała mieszkania. Ewa nie zaczęła od plakatu z programem zajęć. Zaczęła od rozmowy o tym, co pani Krystyna kiedyś lubiła robić. Okazało się, że przez lata haftowała. Po kilku spotkaniach przyszła do klubu na warsztaty rękodzieła, a dziś pokazuje innym, jak zaczynać pierwszy wzór.

Ten przykład pokazuje zasadę, do której będziemy wracać: aktywizacja zaczyna się od relacji i od zainteresowań seniora, a nie od gotowego programu.

Aktywne starzenie się według WHO

Światowa Organizacja Zdrowia opisała w 2002 roku koncepcję aktywnego starzenia się (ang. active ageing). Według WHO to proces optymalizowania szans w zakresie zdrowia, uczestnictwa i bezpieczeństwa, tak aby jakość życia ludzi poprawiała się w miarę starzenia. „Aktywny” nie oznacza tu wyłącznie sprawny fizycznie. Oznacza też udział w życiu społecznym, kulturalnym, obywatelskim i duchowym. Osoba, która porusza się na wózku, ale prowadzi kronikę osiedla albo uczy wnuki sąsiadów gry w szachy, starzeje się aktywnie.

Na podstawie koncepcji aktywnego starzenia się WHO (2002).

Z tej koncepcji wynikają cztery zasady pracy, które warto mieć zawsze w głowie:

1. Podmiotowość. Senior decyduje, w czym chce brać udział. Ty proponujesz, nie narzucasz.
2. Indywidualne podejście. Każdy ma inną historię, inne zainteresowania i inne ograniczenia.
3. Zasoby zamiast braków. Najpierw pytasz, co ktoś potrafi i lubi, dopiero potem, w czym potrzebuje wsparcia.
4. Blisko domu. Najłatwiej aktywizować w znanym miejscu: na osiedlu, w parafii, w bibliotece, w klubie.

Kto jest seniorem i dlaczego ta praca jest potrzebna

W polskim prawie osobą starszą jest osoba, która ukończyła 60 lat. Tak stanowi art. 4 ustawy z 11 września 2015 r. o osobach starszych. Ta sama ustawa zobowiązuje rząd do corocznego przygotowania informacji o sytuacji osób starszych.

Z „Informacji o sytuacji osób starszych w Polsce za 2024 r.”, przyjętej przez Radę Ministrów w grudniu 2025 r., wynika, że pod koniec 2024 r. w Polsce mieszkało blisko 10 mln osób w wieku 60 lat i więcej. Stanowiły one 26,6% ludności. Najwyższy udział seniorów był w województwach świętokrzyskim i łódzkim. Wśród seniorów przeważają kobiety, co w praktyce widać w każdym klubie: grupy są zwykle w większości kobiece, a mężczyzn trzeba często zapraszać inaczej, na przykład do wspólnego majsterkowania albo gry w szachy.

Grupa „60+” jest bardzo zróżnicowana. Sześćdziesięciolatka, która pracuje i jeździ na rowerze, ma inne potrzeby niż dziewięćdziesięciolatek mieszkający sam na czwartym piętrze bez windy. Dlatego w praktyce dobrze myśleć o trzech grupach:

• osoby w pełni samodzielne, które szukają rozwoju, kontaktów i możliwości działania;
• osoby, którym zaczyna brakować sił lub towarzystwa i które łatwo mogą się wycofać;
• osoby z ograniczeniami zdrowotnymi, dla których aktywizacja odbywa się często w domu i w małych krokach.

Czym aktywizacja nie jest

Łatwo pomylić aktywizację z czymś innym. Nie jest nią:

• wyręczanie, czyli robienie za seniora rzeczy, które mógłby zrobić sam (to osłabia samodzielność);
• zabawianie, w którym senior jest tylko widzem, a nie uczestnikiem;
• terapia lub leczenie, które prowadzą specjaliści: lekarz, fizjoterapeuta, psycholog, terapeuta zajęciowy w ramach swoich uprawnień;
• jednorazowy event bez dalszego ciągu, po którym nic się nie zmienia.

Dobrą aktywizację poznasz po tym, że po kilku tygodniach senior robi coś, czego wcześniej nie robił, i ma w tym swój udział: współdecyduje, pomaga innym, wychodzi z inicjatywą.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Aktywizacja to celowe działania, które pomagają seniorowi być aktywnym fizycznie, umysłowo, społecznie i twórczo, zgodnie z jego potrzebami.
2. Według WHO aktywne starzenie się to także udział w życiu społecznym i obywatelskim, nie tylko sprawność fizyczna.
3. W Polsce osobą starszą jest osoba po 60. roku życia, a pod koniec 2024 r. takich osób było blisko 10 mln, więc rola animatora będzie rosła.

Źródła

• WHO, Active Ageing: A Policy Framework, 2002: https://iris.who.int/handle/10665/67215
• Ustawa z dnia 11 września 2015 r. o osobach starszych, Dz.U. 2015 poz. 1705, art. 4: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2015/1705/text.html
• Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2024 r., Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, gov.pl, stan na październik 2026: https://www.gov.pl/web/senior/sytuacja-osob-starszych-w-polsce-w-2024--informacja-na-komisji-senacie

Materiał edukacyjny, nie porada medyczna ani prawna. Aktualne na: październik 2026.