Rola trenera i język anatomii: płaszczyzny, osie i ruchy

Po tej lekcji opiszesz każdy ruch na sali treningowej językiem anatomii: nazwiesz płaszczyznę, oś i kierunek ruchu oraz rozpoznasz, które mięśnie pracują jako agonista, antagonista i synergista. To wspólny język z fizjoterapeutą i lekarzem, a także podstawa wszystkich kolejnych lekcji.

Po co trenerowi anatomia funkcjonalna

Anatomia opisowa mówi, gdzie leży mięsień i do czego się przyczepia. Anatomia funkcjonalna pyta, co ten mięsień robi w konkretnym ruchu: w przysiadzie, przy wnoszeniu zakupów po schodach, przy wiosłowaniu hantlą. Trener potrzebuje obu, ale na co dzień korzysta głównie z drugiej.

Twoja rola ma trzy części. Jesteś planistą ruchu, bo dobierasz ćwiczenia do możliwości klienta. Jesteś obserwatorem, bo widzisz, jak klient się porusza, i zauważasz zmiany. Jesteś też edukatorem, bo tłumaczysz klientowi, po co robi ćwiczenie. Nie jesteś natomiast diagnostą: nie ustalasz przyczyn bólu i nie leczysz. Anatomia pomaga Ci zauważyć sygnał i trafnie opisać go specjaliście, a nie postawić rozpoznanie.

Przykład z praktyki: Kasia prowadzi treningi personalne w klubie fitness w Krakowie. Jej klientka Ewa, 44-letnia księgowa, mówi, że „ciągnie ją z przodu biodra” przy wykroku. Kasia nie zgaduje, co to za struktura. Zapisuje: „dyskomfort z przodu prawego biodra w fazie opuszczania wykroku, ustępuje po zmniejszeniu zakresu”. Taki opis zrozumie każdy fizjoterapeuta.

Pozycja anatomiczna, płaszczyzny i osie

Wszystkie opisy ruchu odnoszą się do pozycji anatomicznej: ciało wyprostowane, stopy ustawione równolegle, kończyny górne wzdłuż tułowia, dłonie zwrócone do przodu. Od niej liczymy kierunki: przyśrodkowo (bliżej linii środkowej ciała), bocznie, bliższy (bliżej tułowia), dalszy, przedni i tylny.

Ruch odbywa się w jednej z trzech płaszczyzn, wokół osi do niej prostopadłej:

Na podstawie: OpenStax, Anatomy and Physiology 2e, rozdz. 1.6 i 9.5.

W praktyce większość ruchów łączy płaszczyzny. Wykrok z rotacją tułowia to zgięcie w biodrze i kolanie w płaszczyźnie strzałkowej oraz rotacja tułowia w płaszczyźnie poprzecznej. Gdy planujesz trening, sprawdź, czy klient nie ćwiczy wyłącznie w płaszczyźnie strzałkowej, bo w codziennym życiu skręca się i schyla bokiem.

Nazwy ruchów w stawach

Podstawowe pary ruchów, które warto znać na pamięć:

• zgięcie i wyprost: zmniejszanie i zwiększanie kąta między częściami ciała w płaszczyźnie strzałkowej;
• odwodzenie i przywodzenie: ruch od linii środkowej ciała i do niej;
• rotacja wewnętrzna i zewnętrzna: obrót kości wokół jej długiej osi, do środka lub na zewnątrz;
• nawracanie i odwracanie przedramienia: obrót dłoni wnętrzem w dół i w górę;
• zgięcie grzbietowe i podeszwowe stopy: unoszenie palców w stronę goleni i wspięcie na palce;
• odwracanie i nawracanie stopy: unoszenie przyśrodkowej i bocznej krawędzi stopy;
• unoszenie, obniżanie, protrakcja i retrakcja łopatki: ruchy obręczy barkowej, do których wrócimy w module 4.

Dobrą praktyką jest opisywanie ćwiczenia przez stawy: „wyciskanie hantli nad głowę to zgięcie w stawie ramiennym, rotacja górna łopatki i wyprost w stawie łokciowym”. Taki opis od razu podpowiada, co może ograniczać ruch.

Kto pracuje w ruchu: role mięśni

Mięsień, który wykonuje główną pracę, to agonista. Mięsień o działaniu przeciwnym to antagonista: w uginaniu przedramion agonistą jest mięsień dwugłowy ramienia, a antagonistą trójgłowy. Synergiści pomagają agoniście lub ograniczają niechciane ruchy, a stabilizatory utrzymują sąsiednie stawy w stałej pozycji, żeby siła trafiła tam, gdzie trzeba.

Ten sam mięsień zmienia rolę zależnie od ćwiczenia. Mięśnie pośladkowe są agonistą wyprostu biodra w hip thruście, a w wykroku pomagają dodatkowo utrzymać kolano nad stopą w płaszczyźnie czołowej. Dlatego pytanie „na jaki mięsień jest to ćwiczenie” bywa mylące. Lepsze pytanie brzmi: jakie ruchy w jakich stawach wykonuje klient i co je napędza.

Rozróżniaj też rodzaje pracy mięśnia: koncentryczną (mięsień skraca się, pokonując opór, na przykład wstawanie z przysiadu), ekscentryczną (wydłuża się pod obciążeniem, kontrolując ruch, na przykład opuszczanie do przysiadu) i izometryczną (napięcie bez zmiany długości, na przykład deska).

Na podstawie: OpenStax, Anatomy and Physiology 2e, rozdz. 11.1 i 11.5.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Ruch opisujesz od pozycji anatomicznej, przez płaszczyznę, oś i nazwę ruchu w każdym stawie.
2. Ten sam mięsień bywa agonistą, synergistą lub stabilizatorem, zależnie od ćwiczenia, a praca mięśnia może być koncentryczna, ekscentryczna lub izometryczna.
3. Trener obserwuje i precyzyjnie opisuje, ale nie diagnozuje: dobry opis ułatwia współpracę z fizjoterapeutą i lekarzem.

Źródła

• OpenStax, Anatomy and Physiology 2e, rozdz. 1.6 „Anatomical Terminology”, https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/1-6-anatomical-terminology
• OpenStax, Anatomy and Physiology 2e, rozdz. 9.5 „Types of Body Movements”, https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/9-5-types-of-body-movements
• OpenStax, Anatomy and Physiology 2e, rozdz. 11.1 „Interactions of Skeletal Muscles, Their Fascicle Arrangement, and Their Lever Systems”, https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/11-1-interactions-of-skeletal-muscles-their-fascicle-arrangement-and-their-lever-systems
• OpenStax, Anatomy and Physiology 2e, rozdz. 11.5 „Muscles of the Pectoral Girdle and Upper Limbs”, https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology-2e/pages/11-5-muscles-of-the-pectoral-girdle-and-upper-limbs

Materiał edukacyjny, nie porada medyczna. Ocena bólu i dolegliwości należy do lekarza lub fizjoterapeuty.