Uwaga, koncentracja i skupienie: jak działa uwaga

Po tej lekcji odróżnisz uwagę, koncentrację i skupienie, zrozumiesz, dlaczego umysł tak łatwo odpływa od zadania, i nazwiesz trzy rodzaje uwagi, z których korzystasz w pracy. To fundament pod wszystkie techniki z kolejnych modułów.

Uwaga, koncentracja i skupienie: trzy pojęcia, jedna umiejętność

W codziennej mowie te słowa znaczą prawie to samo. Na potrzeby kursu warto je rozdzielić, bo każde wskazuje inny punkt, w którym możesz coś poprawić.

• Uwaga to zdolność wybierania, które informacje przetwarzasz, a które pomijasz. Działa cały czas, także wtedy, gdy o niej nie myślisz.
• Koncentracja to celowe utrzymywanie uwagi na jednym zadaniu przez dłuższy czas, mimo innych bodźców.
• Skupienie to stan, w którym praca idzie płynnie, a rozpraszacze tracą siłę. Bywa nazywany „przepływem” (flow), od opisu psychologa Mihaly'ego Csikszentmihalyiego.

Uwaga ma ograniczoną pojemność. Nie da się w pełni śledzić wszystkiego naraz, dlatego mózg nieustannie wybiera. Dobra wiadomość: na to, co wybiera, masz spory wpływ przez to, jak ustawisz zadanie, otoczenie i plan dnia.

Trzy rodzaje uwagi, których używasz w pracy

Psychologia poznawcza opisuje kilka funkcji uwagi. W praktyce przydają się trzy:

Opracowanie na podstawie podręcznikowych opisów funkcji uwagi (Posner i Petersen 1990; Petersen i Posner 2012).

Każda z nich męczy się inaczej. Uwaga podtrzymywana słabnie z czasem i przy monotonnym zadaniu. Uwaga przerzutna kosztuje przy każdej zmianie, o czym więcej w następnej lekcji. Uwaga selektywna przegrywa z silnymi bodźcami: dźwiękiem powiadomienia, rozmową obok, ruchem w polu widzenia.

Dlaczego umysł odpływa i dlaczego to normalne

Błądzenie myśli to nie wada charakteru. W badaniu Killingswortha i Gilberta z 2010 roku uczestnicy, pytani o to w losowych momentach dnia przez aplikację w telefonie, w 46,9% próbek myśleli o czymś innym niż to, co akurat robili. Badanie dotyczyło dorosłych użytkowników aplikacji, więc nie jest to „norma” dla każdego, ale dobrze pokazuje skalę zjawiska.

Wniosek dla Ciebie: nie celujesz w umysł, który nigdy nie odpływa. Celujesz w krótszy czas od zauważenia, że odpłynąłeś, do powrotu do zadania. Tę umiejętność da się ćwiczyć, i do niej wrócimy w module 5.

Druga ważna obserwacja: uwagę przyciąga nowość i zmiana. Powiadomienie, migająca ikona czy nowy mail działają jak bodziec, którego trudno nie zauważyć. Dlatego w tym kursie dużo pracy włożysz w otoczenie, a nie tylko w „silną wolę”.

Przykład: dzień Oli z Poznania

Ola jest koordynatorką projektów w polskiej firmie e-commerce z siedzibą w Poznaniu. Pracuje hybrydowo: trzy dni w biurze na otwartej przestrzeni, dwa dni w domu. Ma przygotować kwartalne podsumowanie dla zarządu. Rano otwiera plik, po kilku minutach zerka na komunikator, potem odpowiada na mail od kuriera, wraca do pliku i nie pamięta, na czym skończyła.

Ola nie ma „słabej koncentracji”. Ma środowisko, w którym uwaga selektywna przegrywa z bodźcami, a uwaga przerzutna pracuje bez przerwy. Przez cały kurs będziemy razem z nią zmieniać ten układ krok po kroku.

Schemat poglądowy opracowany na potrzeby kursu.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Uwaga wybiera informacje, koncentracja utrzymuje ją na jednym zadaniu, a skupienie to stan płynnej pracy.
2. Błądzenie myśli jest częste i normalne, więc ćwiczysz szybki powrót do zadania, a nie umysł bez rozproszeń.
3. Bodźce z otoczenia silnie przyciągają uwagę, dlatego zmiany w środowisku działają lepiej niż sama silna wola.

Źródła

• Killingsworth M.A., Gilbert D.T., A Wandering Mind Is an Unhappy Mind, Science 2010, 330(6006): 932: https://doi.org/10.1126/science.1192439
• Petersen S.E., Posner M.I., The Attention System of the Human Brain: 20 Years After, Annual Review of Neuroscience 2012, 35: 73–89: https://doi.org/10.1146/annurev-neuro-062111-150525
• Posner M.I., Petersen S.E., The attention system of the human brain, Annual Review of Neuroscience 1990, 13: 25–42: https://doi.org/10.1146/annurev.ne.13.030190.000325
• Csikszentmihalyi M., Flow: The Psychology of Optimal Experience, Harper & Row 1990.

Materiał edukacyjny, nie porada medyczna ani psychologiczna.