Mikrobiota i mikrobiom: pojęcia i rzetelne liczby

Po tej lekcji odróżnisz mikrobiotę od mikrobiomu, poznasz rzetelne szacunki liczby bakterii w ciele człowieka i nauczysz się rozpoznawać przesadzone hasła o „bakteriach, których jest dziesięć razy więcej niż nas”.

Mikrobiota i mikrobiom: dwa pojęcia, które warto rozdzielać

W artykułach i reklamach oba słowa pojawiają się zamiennie. W nauce mają jednak różne znaczenia, a ich rozróżnienie pomaga czytać opisy produktów i wyniki badań.

Mikrobiota to zbiorowość żywych mikroorganizmów, które zasiedlają określone środowisko: bakterie, archeony, grzyby, pierwotniaki i inne drobnoustroje. Mówimy więc o mikrobiocie jelitowej, skóry czy jamy ustnej.

Mikrobiom to pojęcie szersze. Według definicji zaproponowanej w 2020 roku przez międzynarodowy zespół ekspertów (Berg i wsp., czasopismo „Microbiome”) obejmuje mikrobiotę razem z „teatrem jej działania”: genami drobnoustrojów, produkowanymi przez nie związkami i warunkami środowiska, w którym żyją. Autorzy tej definicji zwracają uwagę, że wirusy i fagi nie są zwykle zaliczane do żywych mikroorganizmów, ale należą do mikrobiomu.

Jeśli więc czytasz „badanie mikrobioty”, chodzi zwykle o to, kto mieszka w jelicie. „Badanie mikrobiomu” może dotyczyć także tego, co te organizmy potrafią robić, na przykład jakie mają geny do rozkładu błonnika.

Na podstawie: Berg i wsp., Microbiome 2020.

Ile bakterii nosisz w sobie naprawdę

Przez dekady powtarzano, że bakterii w ciele jest dziesięć razy więcej niż komórek człowieka. Ta liczba pochodziła z bardzo przybliżonego szacunku z lat 70. W 2016 roku Sender, Fuchs i Milo przeliczyli dane na nowo dla „człowieka referencyjnego” (mężczyzna, 70 kg, 20–30 lat) i doszli do innych wniosków:

• bakterii jest około 38 bilionów (3,8 × 10¹³),
• komórek ludzkich około 30 bilionów (3,0 × 10¹³), z czego większość to krwinki czerwone,
• stosunek wynosi więc mniej więcej 1:1, a nie 10:1,
• łączna masa bakterii to około 0,2 kg, a nie „2 kilogramy”, jak można przeczytać w popularnych tekstach.

Prawie wszystkie te bakterie żyją w jelicie grubym. Autorzy podkreślają, że liczba zmienia się nawet po jednym wypróżnieniu, więc mowa o rzędzie wielkości, nie o stałej wartości.

Gdzie żyją drobnoustroje i co z tego wynika

Mikrobiota jelitowa jest najliczniejsza i najlepiej zbadana, ale nie jedyna. Własne społeczności drobnoustrojów mają skóra, jama ustna, drogi oddechowe i drogi moczowo-płciowe. Każde z tych miejsc ma inne warunki: ilość tlenu, wilgotność, pH, dostęp do składników odżywczych. Dlatego skład mikrobioty skóry przedramienia różni się od mikrobioty jelita bardziej, niż różnią się mikrobioty jelitowe dwóch zdrowych osób.

W tym kursie skupiamy się na mikrobiocie jelitowej, bo to jej dotyczy większość badań nad dietą, lekami i stylem życia.

Źródło: Sender, Fuchs, Milo, PLoS Biology 2016.

Dysbioza: słowo, które łatwo nadużyć

„Dysbioza” oznacza zaburzenie składu lub funkcji mikrobioty w porównaniu ze stanem uznawanym za typowy dla danej grupy. Problem w tym, że nie ma jednego wzorca „zdrowej mikrobioty”, a granice normy dla poszczególnych bakterii nie są ustalone. Międzynarodowy konsensus o testach mikrobiomu z 2025 roku (Porcari i wsp.) wprost stwierdza, że brakuje wiedzy, by podawać ścisłe zakresy referencyjne dla zdrowych osób.

W praktyce oznacza to, że gdy ktoś sprzedaje produkt „na dysbiozę” bez badania lekarskiego i rozpoznania, opiera się na pojęciu, którego nie da się dziś zmierzyć jednym wynikiem. Do tematu testów wrócisz w module 6.

Przykład z życia: Ewa z Lublina przeczytała w internecie, że „w jej jelitach żyją 2 kilogramy bakterii, których jest dziesięć razy więcej niż jej komórek”, a pod artykułem był link do zestawu suplementów „na odbudowę mikrobiomu”. Po tej lekcji wie, że obie liczby są nieaktualne, a sam artykuł nie podaje źródła.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Mikrobiota to drobnoustroje, a mikrobiom to drobnoustroje razem z ich genami, metabolitami i środowiskiem.
2. Bakterii jest w ciele mniej więcej tyle, ile komórek ludzkich, a ich masa to około 0,2 kg.
3. „Dysbioza” nie ma dziś jednego mierzalnego kryterium, więc ostrożnie podchodź do produktów, które obiecują ją „naprawić”.

Źródła

• Berg G. i wsp., Microbiome definition re-visited: old concepts and new challenges, Microbiome 2020, https://doi.org/10.1186/s40168-020-00875-0
• Sender R., Fuchs S., Milo R., Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body, PLoS Biology 2016, https://doi.org/10.1371/journal.pbio.1002533
• Porcari S. i wsp., International consensus statement on microbiome testing in clinical practice, Lancet Gastroenterology & Hepatology 2025, https://doi.org/10.1016/S2468-1253(24)00311-X

Stan na październik 2026. To materiał edukacyjny, nie porada medyczna. Jeśli masz dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, skonsultuj się z lekarzem.