Historia i rozwój terapii poznawczo-behawioralnej

Po tej lekcji opiszesz, skąd wzięła się terapia poznawczo-behawioralna (CBT), czym różni się nurt behawioralny od poznawczego i jak dziś wygląda szkolenie terapeutów CBT w Polsce. Dowiesz się też, czego ten kurs Cię nauczy, a do czego potrzebne jest pełne szkolenie psychoterapeutyczne.

Pierwsza fala: uczenie się zachowań

Terapia behawioralna wyrosła z badań nad uczeniem się. Warunkowanie klasyczne (Pawłow) i instrumentalne (Skinner) pokazały, że wiele reakcji, także lękowych, jest wyuczonych, więc można się ich oduczyć. W 1958 r. Joseph Wolpe opisał desensytyzację systematyczną: osoba uczy się rozluźnienia, a potem stopniowo, w wyobraźni, styka się z coraz trudniejszymi sytuacjami z ułożonej hierarchii lęku.

Nurt behawioralny wniósł do psychoterapii dwie rzeczy, które CBT ma do dziś:

• pomiar: problem opisuje się w kategoriach obserwowalnych zachowań i sprawdza, czy zmienia się w czasie;
• eksperyment: interwencję traktuje się jak hipotezę, którą da się przetestować.

Druga fala: myśli i przekonania

W latach 50. i 60. dwóch klinicystów niezależnie zwróciło uwagę na rolę myślenia. Albert Ellis stworzył terapię racjonalno-emotywną (dziś REBT) i model ABC: zdarzenie aktywujące (A) samo nie wywołuje emocji (C), pośredniczą w tym przekonania (B). Model ABC pochodzi więc od Ellisa, choć często przypisuje się go Beckowi.

Aaron T. Beck, psychiatra z Uniwersytetu Pensylwanii, badał depresję. Spodziewał się potwierdzić teorię psychoanalityczną, a zauważył, że pacjenci mają szybkie, negatywne myśli o sobie, świecie i przyszłości. Nazwał je myślami automatycznymi, a ich trzy tematy triadą poznawczą. Podręcznik „Cognitive Therapy of Depression” (Beck, Rush, Shaw, Emery, 1979) opisał terapię krok po kroku i umożliwił badania porównawcze.

Wybrane daty publikacji, źródła na końcu lekcji.

Trzecia fala i CBT dzisiaj

Od lat 90. rozwijają się terapie nazywane trzecią falą: terapia dialektyczno-behawioralna (DBT, Marsha Linehan, 1993), terapia akceptacji i zaangażowania (ACT, Steven Hayes i współpracownicy, 1999) oraz terapia poznawcza oparta na uważności (MBCT, Segal, Williams i Teasdale, 2002). Mniej pytają, czy myśl jest prawdziwa, a bardziej, jaką relację człowiek ma ze swoimi myślami i czy pomagają mu żyć zgodnie z wartościami.

Siła CBT to baza badań. Przegląd Hofmanna i współpracowników (2012) znalazł 269 metaanaliz, z czego 106 opisano szczegółowo; najmocniejsze dowody dotyczyły zaburzeń lękowych, bulimii, problemów z kontrolą złości i stresu. Wytyczne brytyjskiego NICE zalecają CBT m.in. w depresji, fobii społecznej i zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym. Nie znaczy to, że CBT pomaga każdemu: część osób nie odpowiada na leczenie, a dobór metody zależy od problemu i preferencji klienta.

Kto prowadzi CBT w Polsce

W Polsce (stan na październik 2026) nie ma ustawy o zawodzie psychoterapeuty; w 2025 r. do Sejmu trafił poselski projekt takiej ustawy (druk nr 1345). Standard szkolenia w nurcie wyznacza Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej (PTTPB). Według jego wytycznych z 2021 r. szkolenie trwa 4 lata i obejmuje 1200 godzin, w tym 360 godzin stażu klinicznego, a do certyfikatu potrzeba m.in. 1560 godzin prowadzonej psychoterapii, z czego co najmniej 200 pod superwizją.

Przykład: Marta, psycholożka z Poznania, pracuje w poradni psychologiczno-pedagogicznej. Chce używać elementów CBT w konsultacjach: psychoedukacji o modelu poznawczym, dzienniczka myśli, planowania aktywności. Ten kurs da jej język i narzędzia. Prowadzenie pełnej psychoterapii zaburzeń wymaga jednak certyfikowanego szkolenia i superwizji.

Najważniejsze w 3 punktach

1. CBT łączy behawioralne uczenie się i eksperyment z pracą nad myślami; model ABC pochodzi od Ellisa, triada poznawcza od Becka.
2. Trzecia fala (DBT, ACT, MBCT) dodała akceptację i uważność, a CBT ma jedną z najszerszych baz badań w psychoterapii.
3. W Polsce standard szkolenia CBT wyznacza PTTPB; kurs uczy podstaw i narzędzi, ale nie zastępuje certyfikowanego szkolenia.

Źródła

• J. Wolpe (1958), Psychotherapy by Reciprocal Inhibition, Stanford University Press.
• A. Ellis (1962), Reason and Emotion in Psychotherapy, Lyle Stuart.
• A.T. Beck, A.J. Rush, B.F. Shaw, G. Emery (1979), Cognitive Therapy of Depression, Guilford Press.
• S.G. Hofmann i in. (2012), The Efficacy of Cognitive Behavioral Therapy: A Review of Meta-analyses, Cognitive Therapy and Research, 36(5), s. 427–440, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23459093/
• PTTPB, Wytyczne dotyczące szkolenia i certyfikacji (2021), https://cbt.pl/wp-content/uploads/2023/03/Wytyczne-PTTPB-2021-1.pdf
• NICE, Social anxiety disorder (CG159) i Depression in adults (NG222), stan na październik 2026, https://www.nice.org.uk/guidance/ng222

Materiał edukacyjny, nie porada ani psychoterapia. Kurs nie daje uprawnień do prowadzenia psychoterapii. Jeśli Ty lub ktoś bliski jest w kryzysie: 116 123 (codziennie 14:00–22:00), 800 70 2222 (całodobowo), w zagrożeniu życia 112.