Jak starzenie zmienia potrzeby żywieniowe

Po tej lekcji będziesz wiedzieć, jak starzenie się organizmu zmienia potrzeby żywieniowe i dlaczego u seniora nie wystarczy patrzeć na wagę. Poznasz cztery pojęcia, które wracają w całym kursie: niedożywienie, sarkopenię, dysfagię i odwodnienie.

Co zmienia się w organizmie z wiekiem

Starzenie nie jest chorobą, ale zmienia warunki, w jakich organizm korzysta z jedzenia. Najważniejsze zmiany, które widać przy stole, to:

• mniej mięśni i mniej ruchu, więc organizm zużywa zwykle mniej energii;
• słabszy apetyt i szybsze uczucie sytości, przez co porcje maleją;
• słabsze odczuwanie pragnienia i mniejsza zdolność nerek do zagęszczania moczu, co ESPEN wymienia wśród przyczyn odwodnienia u osób starszych;
• problemy z zębami, protezą, żuciem i połykaniem;
• leki, które mogą zmieniać smak, apetyt albo zwiększać utratę płynów (np. leki moczopędne i przeczyszczające);
• sytuacja życiowa: samotne posiłki, trudność z zakupami, mniejszy budżet.

Te zmiany sumują się. Osoba, która je mniej, ma mniej białka i witamin, słabsze mięśnie, mniej się rusza i jeszcze mniej je. Dlatego w żywieniu seniora tak ważna jest wczesna obserwacja.

Opracowanie na podstawie ESPEN, wytyczne żywienia w geriatrii, 2022.

Mniej energii, nie mniej składników

Normy żywienia dla populacji Polski z 2024 r. (NIZP PZH-PIB) podają dla osób po 75. roku życia niższe średnie zapotrzebowanie na energię niż dla młodszych dorosłych, bo zwykle spada aktywność. ESPEN w wytycznych dla geriatrii z 2022 r. przyjmuje orientacyjnie 30 kcal na kilogram masy ciała na dobę i podkreśla, że tę wartość trzeba dopasować do stanu odżywienia, aktywności i chorób.

Zapotrzebowanie na wiele składników nie maleje. W tych samych normach zalecane spożycie wapnia wynosi 1200 mg dziennie dla kobiet od 51. roku życia i dla mężczyzn od 66. roku życia, czyli więcej niż u młodszych dorosłych. Wniosek praktyczny: senior zjada mniej, więc każdy posiłek musi być bardziej wartościowy. Mniej pustych kalorii (słodkie bułki, herbatniki), więcej białka, warzyw, nabiału i pełnego ziarna.

Cztery pojęcia, które musisz znać

Niedożywienie to stan, w którym organizm dostaje za mało energii, białka lub innych składników w stosunku do potrzeb. Może dotyczyć także osoby z nadwagą. Dlatego ESPEN zaleca, by przesiewem w kierunku niedożywienia obejmować wszystkie osoby starsze, również z nadwagą i otyłością.

Sarkopenia to utrata siły i masy mięśni związana z wiekiem. Europejska grupa robocza EWGSOP2 za główny sygnał uznaje słabą siłę mięśni, np. trudność ze wstaniem z krzesła.

Dysfagia to zaburzenia połykania. Objawiają się m.in. kaszlem przy jedzeniu, zaleganiem pokarmu w ustach, unikaniem twardych produktów. Ocenia je specjalista, zwykle logopeda lub lekarz.

Odwodnienie z niedostatecznego picia rozwija się po cichu, bo senior często nie czuje pragnienia. ESPEN zaleca, by każdą osobę starszą traktować jako zagrożoną odwodnieniem i zachęcać do picia.

Na podstawie ESPEN 2022 i EWGSOP2 2019.

Przykład z polskiej praktyki

Pani Teresa ma 79 lat i mieszka sama w Lublinie. Córka Marta odwiedza ją w weekendy. Pani Teresa mówi, że „je jak ptaszek”: rano herbata i sucharek, w południe talerz zupy, wieczorem kanapka z dżemem. Waży 64 kg przy wzroście 162 cm, więc na pierwszy rzut oka wszystko jest w porządku. Marta zauważyła jednak, że mama wolniej chodzi, rzadziej wychodzi do sklepu i ma luźniejsze spodnie.

To typowy obraz, od którego zaczyna się wiele historii żywieniowych: masa ciała wciąż „w normie”, ale jadłospis ubogi w białko, a pierwsze sygnały słabnięcia już są. W kolejnych lekcjach wrócimy do pani Teresy i krok po kroku zaplanujemy dla niej zmiany.

Najważniejsze w 3 punktach

1. Z wiekiem spada zwykle zapotrzebowanie na energię, ale nie na wiele składników, np. wapń.
2. Niedożywienie może dotyczyć także osoby z nadwagą, dlatego sama waga nie wystarcza.
3. Niedożywienie, sarkopenia, dysfagia i odwodnienie to cztery problemy, które warto obserwować u każdego seniora.

Źródła

• Volkert D. i in., ESPEN practical guideline: Clinical nutrition and hydration in geriatrics, Clinical Nutrition 2022; 41: 958–989: https://doi.org/10.1016/j.clnu.2022.01.024
• NIZP PZH-PIB, Normy żywienia dla populacji Polski, 2024 (tabele zbiorcze: energia, wapń): https://www.pzh.gov.pl/normy-zywienia-2024/
• Cruz-Jentoft A.J. i in., Sarcopenia: revised European consensus on definition and diagnosis (EWGSOP2), Age and Ageing 2019; 48: 16–31: https://doi.org/10.1093/ageing/afy169

Materiał edukacyjny, nie porada medyczna ani dietetyczna. Zmiany w diecie seniora z chorobami przewlekłymi konsultuj z lekarzem lub dietetykiem.